Αστική Θερμική Νησίδα: Γιατί οι Πόλεις Γίνονται Πολύ Πιο Ζεστές και Πώς Μπορούν να Δροσιστούν

Βγαίνετε από μια περιοχή με δέντρα και περπατάτε λίγα τετράγωνα προς το κέντρο μιας πόλης.

Ξαφνικά η διαφορά γίνεται αισθητή.

Ο αέρας μοιάζει βαρύτερος.

Το πεζοδρόμιο καίει.

Τα αυτοκίνητα εκπέμπουν θερμότητα.

Οι προσόψεις των κτιρίων έχουν αποθηκεύσει ώρες ηλιακής ακτινοβολίας.

Και ακόμη κι όταν δύσει ο ήλιος, η πόλη αργεί να κρυώσει.

Δεν είναι απλώς εντύπωση.

Υπάρχει συγκεκριμένο φυσικό φαινόμενο πίσω από αυτό:

η αστική θερμική νησίδα — Urban Heat Island.

Οι πόλεις μπορούν να είναι αισθητά θερμότερες από τις γύρω αγροτικές ή λιγότερο δομημένες περιοχές επειδή η ίδια η κατασκευή τους αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο απορροφάται, αποθηκεύεται και απελευθερώνεται η θερμότητα.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναφέρει ότι το φαινόμενο μπορεί να ανεβάζει κατά αρκετούς βαθμούς τη θερμοκρασία στα κέντρα των πόλεων, ενώ η διαφορά τη νύχτα μπορεί να γίνει ακόμη μεγαλύτερη.

Και καθώς οι καύσωνες γίνονται συχνότεροι και εντονότεροι, το ζήτημα δεν αφορά πλέον μόνο την άνεση.

Αφορά:

την υγεία,

την κατανάλωση ενέργειας,

την ποιότητα του αέρα,

την ανθεκτικότητα των υποδομών,

και τελικά τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουμε τις πόλεις του μέλλοντος.

Τι είναι η αστική θερμική νησίδα;

Η αστική θερμική νησίδα είναι το φαινόμενο κατά το οποίο μια πυκνοδομημένη περιοχή εμφανίζει υψηλότερες θερμοκρασίες από τις γύρω περιοχές με περισσότερο πράσινο ή λιγότερη δόμηση.

Η διαφορά δημιουργείται επειδή η πόλη δεν ανταλλάσσει θερμότητα με το περιβάλλον όπως ένα φυσικό τοπίο.

Ένα χωράφι, ένα πάρκο ή ένα δάσος έχει:

χώμα,

βλάστηση,

υγρασία,

σκιά,

εξάτμιση νερού.

Μια πυκνοδομημένη πόλη έχει πολύ περισσότερο:

τσιμέντο,

άσφαλτο,

τούβλο,

γυαλί,

μέταλλο.

Αυτά τα υλικά συμπεριφέρονται διαφορετικά απέναντι στην ηλιακή ακτινοβολία.

Γιατί η άσφαλτος γίνεται τόσο καυτή;

Οι σκούρες επιφάνειες απορροφούν μεγάλο μέρος της προσπίπτουσας ηλιακής ακτινοβολίας.

Ένας ασφαλτοστρωμένος δρόμος μπορεί να θερμανθεί πολύ περισσότερο από τον αέρα που βρίσκεται από πάνω του.

Κατά τη διάρκεια της ημέρας αποθηκεύει θερμότητα.

Το βράδυ την απελευθερώνει ξανά.

Έτσι η πόλη δεν έχει τον ίδιο χρόνο να δροσιστεί πριν ξεκινήσει η επόμενη ημέρα.

Αυτό γίνεται ιδιαίτερα σημαντικό κατά τη διάρκεια πολυήμερων καυσώνων.

Η θερμότητα συσσωρεύεται.

Το τσιμέντο δεν είναι απλώς “ζεστό”

Το σκυρόδεμα και άλλα δομικά υλικά έχουν σημαντική θερμική μάζα.

Μπορούν να αποθηκεύσουν θερμότητα και να την απελευθερώνουν σταδιακά.

Αυτός είναι ένας λόγος που ένα πυκνό αστικό κέντρο μπορεί να παραμένει ζεστό πολλές ώρες μετά τη δύση του ήλιου.

Η νυχτερινή θερμοκρασία έχει ιδιαίτερη σημασία για την υγεία.

Το ανθρώπινο σώμα χρειάζεται χρόνο για να αποφορτιστεί από τη θερμική καταπόνηση της ημέρας.

Όταν και η νύχτα παραμένει πολύ ζεστή, η επιβάρυνση συσσωρεύεται.

Η έλλειψη δέντρων αφαιρεί έναν φυσικό μηχανισμό ψύξης

Ένα δέντρο δεν προσφέρει μόνο σκιά.

Ψύχει το περιβάλλον και μέσω της εξατμισοδιαπνοής.

Οι ρίζες απορροφούν νερό.

Μέρος του νερού μεταφέρεται στα φύλλα.

Καθώς εξατμίζεται, καταναλώνεται θερμική ενέργεια.

Το αποτέλεσμα είναι φυσική ψύξη της γύρω περιοχής.

Η EPA αναφέρει ότι δέντρα και βλάστηση μειώνουν τόσο τις επιφανειακές όσο και τις θερμοκρασίες του αέρα μέσω σκίασης και εξατμισοδιαπνοής. Σε ανασκόπηση 308 μελετών, οι αστικές δασικές περιοχές ήταν κατά μέσο όρο περίπου 1,6°C ψυχρότερες από αστικές περιοχές χωρίς πράσινο.

Γιατί ένα πάρκο μπορεί να μοιάζει με “κλιματιστικό” της γειτονιάς

Ένα μεγάλο πάρκο διαθέτει:

φυλλώματα που μπλοκάρουν την άμεση ακτινοβολία,

υγρότερο έδαφος,

λιγότερες θερμές επιφάνειες,

εξατμισοδιαπνοή,

περισσότερη δυνατότητα κυκλοφορίας αέρα.

Έτσι δημιουργείται ένα μικρότερο, πιο δροσερό μικροκλίμα.

Το αποτέλεσμα μπορεί να επηρεάσει ακόμη και τους δρόμους γύρω από το πάρκο.

Δεν σημαίνει ότι κάθε μικρή νησίδα πρασίνου αλλάζει το κλίμα μιας ολόκληρης πόλης.

Αλλά η συστηματική αύξηση του πράσινου μπορεί να δημιουργήσει μετρήσιμη διαφορά.

Τα κτίρια μπορούν να παγιδεύουν θερμότητα μεταξύ τους

Οι πόλεις δημιουργούν αυτό που ονομάζεται συχνά urban canyon.

Ψηλά κτίρια βρίσκονται στις δύο πλευρές ενός στενού δρόμου.

Η ακτινοβολία αντανακλάται και απορροφάται επανειλημμένα από:

τοίχους,

πεζοδρόμια,

δρόμους,

τζάμια.

Παράλληλα, η γεωμετρία των κτιρίων μπορεί να περιορίσει τη ροή του αέρα.

Η θερμότητα παγιδεύεται πιο εύκολα.

Το αποτέλεσμα εξαρτάται από:

τον προσανατολισμό των δρόμων,

το ύψος των κτιρίων,

το πλάτος των δρόμων,

την κατεύθυνση των ανέμων,

τα υλικά.

Η πόλη παράγει και δική της θερμότητα

Δεν είναι μόνο ο ήλιος.

Μέσα σε μια πόλη λειτουργούν συνεχώς:

αυτοκίνητα,

λεωφορεία,

κλιματιστικά,

βιομηχανικές εγκαταστάσεις,

καταστήματα,

data centers,

μηχανές,

ηλεκτρικός εξοπλισμός.

Όλη αυτή η ενέργεια καταλήγει τελικά σε μεγάλο βαθμό ως θερμότητα.

Ονομάζεται ανθρωπογενής θερμότητα.

Σε εξαιρετικά πυκνά αστικά κέντρα μπορεί να αποτελεί σημαντικό πρόσθετο παράγοντα.

Το παράδοξο του κλιματισμού

Όταν κάνει πολύ ζέστη, ενεργοποιούμε τα κλιματιστικά.

Στο εσωτερικό του κτιρίου η θερμοκρασία πέφτει.

Όμως το κλιματιστικό δεν εξαφανίζει τη θερμότητα.

Τη μεταφέρει από το εσωτερικό προς το εξωτερικό περιβάλλον και καταναλώνει επιπλέον ηλεκτρική ενέργεια.

Έτσι μεγάλος αριθμός συσκευών σε μια πυκνή περιοχή μπορεί να προσθέτει θερμότητα στον δρόμο.

Δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος:

περισσότερη ζέστη,

περισσότερος κλιματισμός,

μεγαλύτερη ενεργειακή ζήτηση,

περισσότερη αποβαλλόμενη θερμότητα.

Η θερμική νησίδα δεν είναι το ίδιο πράγμα με την κλιματική αλλαγή

Αυτή είναι κρίσιμη διάκριση.

Η κλιματική αλλαγή αφορά τη μακροχρόνια μεταβολή του παγκόσμιου και περιφερειακού κλίματος.

Η αστική θερμική νησίδα είναι κυρίως τοπικό φαινόμενο που δημιουργείται από τα χαρακτηριστικά μιας πόλης.

Τα δύο όμως αλληλεπιδρούν.

Αν η μέση θερμοκρασία αυξάνεται λόγω κλιματικής αλλαγής και ταυτόχρονα μια πόλη προσθέτει επιπλέον θερμική επιβάρυνση λόγω του αστικού της σχεδιασμού, οι κάτοικοι βιώνουν το συνδυασμένο αποτέλεσμα.

Για το ευρύτερο πλαίσιο υπάρχει ήδη στο YourNews η ανάλυση Η Κλιματική Αλλαγή και το Μέλλον του Πλανήτη: Τι Συμβαίνει και Πώς Μπορούμε να Βοηθήσουμε.

Γιατί το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα σημαντικό στη Μεσόγειο

Η Μεσόγειος αντιμετωπίζει:

υψηλές θερινές θερμοκρασίες,

παρατεταμένες ξηρές περιόδους,

ισχυρή ηλιακή ακτινοβολία,

συχνές περιόδους καύσωνα.

Σε πολλές πόλεις υπάρχει επίσης:

μεγάλη πυκνότητα δόμησης,

περιορισμένο πράσινο,

πολλές σκληρές επιφάνειες.

Έτσι η θερμική νησίδα μπορεί να ενισχύσει σημαντικά την ήδη υψηλή θερμοκρασία.

Το ζήτημα συνδέεται άμεσα και με το άρθρο Η Κλιματική Κρίση στη Μεσόγειο — Ξηρασία, Πυρκαγιές και Ερημοποίηση.

Γιατί η Αθήνα είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα

Η Αθήνα διαθέτει πολλά από τα στοιχεία που ευνοούν την αστική θερμική νησίδα:

πυκνή δόμηση,

μεγάλο αριθμό ασφαλτοστρωμένων επιφανειών,

έντονη κυκλοφορία,

θερμά καλοκαίρια,

περιοχές με περιορισμένη σκίαση.

Παράλληλα όμως διαθέτει σημαντικές διαφορές από γειτονιά σε γειτονιά.

Ένας δενδροφυτεμένος δρόμος μπορεί να προσφέρει τελείως διαφορετικό θερμικό περιβάλλον από μια μεγάλη πλατεία με εκτεταμένη πέτρα ή τσιμέντο.

Αυτό δείχνει ότι το φαινόμενο δεν είναι απλώς «η Αθήνα είναι ζεστή».

Είναι και ζήτημα μικροκλίματος σε επίπεδο οικοδομικού τετραγώνου.

Γιατί τα θερμικά πλάνα μιας πόλης μοιάζουν εντυπωσιακά διαφορετικά από μια φωτογραφία

Με θερμική κάμερα, ένας δρόμος μπορεί να εμφανίζει τεράστιες αντιθέσεις.

Σκούρα άσφαλτος:

πολύ θερμή.

Στέγη εκτεθειμένη στον ήλιο:

θερμή.

Κόμη μεγάλου δέντρου:

σημαντικά πιο δροσερή.

Σκιασμένο έδαφος:

ψυχρότερο από το διπλανό εκτεθειμένο πεζοδρόμιο.

Το ανθρώπινο μάτι βλέπει έναν συνηθισμένο δρόμο.

Η θερμική κάμερα βλέπει ουσιαστικά έναν χάρτη του τρόπου με τον οποίο η πόλη αποθηκεύει ενέργεια.

Γιατί η νύχτα μπορεί να είναι πιο σημαντική από το μεσημέρι

Το μεσημέρι η θερμοκρασία μπορεί να είναι πολύ υψηλή τόσο μέσα όσο και έξω από μια πόλη.

Όμως μετά τη δύση του ήλιου οι φυσικές περιοχές συχνά ψύχονται ταχύτερα.

Η πόλη συνεχίζει να εκπέμπει τη θερμότητα που αποθηκεύτηκε μέσα στην ημέρα.

Έτσι η διαφορά πόλης-περιφέρειας μπορεί να γίνει εντονότερη τη νύχτα.

Ο ΠΟΥ επισημαίνει ότι σε ορισμένες περιπτώσεις οι νυχτερινές αστικές θερμοκρασίες μπορεί να είναι έως και περίπου 10°C υψηλότερες από γύρω περιοχές.

Γιατί είναι τόσο σημαντικό να δροσίζεται το σώμα τη νύχτα

Κατά τη διάρκεια μιας ζεστής ημέρας ο οργανισμός προσπαθεί να αποβάλει θερμότητα.

Αν η νύχτα είναι αρκετά δροσερή, υπάρχει περίοδος ανάκαμψης.

Όταν όμως έχουμε:

υψηλή θερμοκρασία ημέρας,

υψηλή θερμοκρασία νύχτας,

υψηλή υγρασία,

πολλές συνεχόμενες ημέρες,

η καταπόνηση αυξάνεται.

Ο ΠΟΥ χαρακτηρίζει τη θερμική καταπόνηση σημαντικό περιβαλλοντικό και επαγγελματικό κίνδυνο και αναφέρει ότι η ακραία ζέστη μπορεί να επιδεινώσει καρδιαγγειακά, αναπνευστικά και άλλα νοσήματα.

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο;

Δεν έχουν όλοι την ίδια ικανότητα προσαρμογής στη ζέστη.

Περισσότερο ευάλωτοι μπορεί να είναι:

ηλικιωμένοι,

βρέφη και μικρά παιδιά,

άτομα με χρόνια νοσήματα,

άνθρωποι που εργάζονται σε εξωτερικούς χώρους,

άνθρωποι χωρίς επαρκή πρόσβαση σε κλιματισμό,

κάτοικοι κακής ποιότητας κατοικιών,

άτομα που ζουν μόνα.

Η θερμική νησίδα επομένως δεν είναι μόνο πολεοδομικό πρόβλημα.

Είναι και ζήτημα δημόσιας υγείας.

Υπάρχει και κοινωνική ανισότητα στη θερμοκρασία

Μια εύπορη περιοχή μπορεί να έχει:

μεγάλους κήπους,

δέντρα,

φαρδιά πεζοδρόμια,

πάρκα,

καλύτερα μονωμένα κτίρια.

Μια άλλη περιοχή μπορεί να έχει:

πυκνή δόμηση,

λίγο πράσινο,

μικρά διαμερίσματα,

πολλή άσφαλτο,

λιγότερη σκιά.

Οι δύο περιοχές μπορεί να βρίσκονται στην ίδια πόλη αλλά να έχουν τελείως διαφορετική θερμική έκθεση.

Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος επισημαίνει ότι η πρόσβαση στο πράσινο συχνά διαφέρει μεταξύ γειτονιών και ότι χαμηλότερης κοινωνικοοικονομικής κατάστασης κοινότητες έχουν συχνά λιγότερο και χαμηλότερης ποιότητας πράσινο.

Η ζέστη αυξάνει και τη ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας

Όσο ανεβαίνει η θερμοκρασία, αυξάνεται η χρήση:

κλιματιστικών,

ανεμιστήρων,

ψυκτικών συστημάτων.

Σε μεγάλους καύσωνες, η ζήτηση μπορεί να αυξηθεί απότομα.

Αυτό επιβαρύνει το ηλεκτρικό δίκτυο ακριβώς σε μια περίοδο κατά την οποία μια βλάβη μπορεί να έχει πολύ σοβαρές συνέπειες.

Χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα:

σταματά ο κλιματισμός,

δυσκολεύονται ευάλωτοι κάτοικοι,

μπορεί να επηρεαστούν υπηρεσίες και υποδομές.

Μπορεί η ζέστη να επιδεινώσει και την ατμοσφαιρική ρύπανση;

Ναι.

Υψηλές θερμοκρασίες και ηλιακή ακτινοβολία μπορούν να ευνοήσουν χημικές αντιδράσεις που σχετίζονται με τον σχηματισμό τροποσφαιρικού όζοντος.

Έτσι μια θερμή αστική ημέρα μπορεί να συνδυάζει:

θερμικό στρες

και

κακή ποιότητα αέρα.

Αυτό είναι ιδιαίτερα επιβαρυντικό για ανθρώπους με αναπνευστικά ή καρδιαγγειακά προβλήματα.

Μπορούμε όμως πραγματικά να δροσίσουμε μια πόλη;

Ναι.

Δεν υπάρχει μία μαγική λύση.

Υπάρχει όμως ένα σύνολο παρεμβάσεων που μπορούν να μειώσουν την απορρόφηση θερμότητας και να ενισχύσουν τη φυσική ψύξη.

Οι βασικότερες είναι:

περισσότερα δέντρα,

πράσινες στέγες,

ψυχρές στέγες,

ανακλαστικότερα υλικά,

σκίαση,

λιγότερη άσφαλτος όπου είναι εφικτό,

υδάτινα στοιχεία,

καλύτερος αερισμός,

πιο έξυπνος πολεοδομικός σχεδιασμός.

1. Περισσότερα δέντρα — αλλά όχι απλώς οπουδήποτε

Η δενδροφύτευση είναι από τις πιο αποτελεσματικές παρεμβάσεις.

Όμως η φράση «φυτεύουμε δέντρα» δεν αρκεί.

Πρέπει να εξετάζεται:

το είδος,

η αντοχή στην ξηρασία,

η ανάγκη νερού,

το διαθέσιμο έδαφος,

η ανάπτυξη ριζών,

η σκιά που θα παρέχει όταν ωριμάσει,

η σχέση του με υποδομές.

Ένα μικρό νεοφυτεμένο δέντρο δεν προσφέρει το ίδιο θερμικό αποτέλεσμα με ένα ώριμο δέντρο μεγάλης κόμης.

Η στρατηγική πρέπει να είναι μακροχρόνια.

2. Σκιά στους δρόμους και στις στάσεις

Δεν χρειάζεται κάθε λύση να περιμένει δεκαετίες μέχρι να μεγαλώσουν δέντρα.

Σκίαστρα μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε:

στάσεις λεωφορείων,

πλατείες,

παιδικές χαρές,

πεζοδρόμια,

δημόσιους χώρους.

Για έναν πεζό, η διαφορά ανάμεσα στον απευθείας ήλιο και στη σκιά μπορεί να είναι τεράστια ως προς τη θερμική αίσθηση.

Η θερμοκρασία αέρα δεν χρειάζεται καν να αλλάξει πολύ για να βελτιωθεί σημαντικά η άνεση.

3. “Cool roofs” — στέγες που αντανακλούν περισσότερο ήλιο

Μια συμβατική σκοτεινή οροφή απορροφά σημαντική ηλιακή ενέργεια.

Μια ψυχρή στέγη σχεδιάζεται ώστε να έχει μεγαλύτερη ηλιακή ανακλαστικότητα και υψηλή θερμική εκπομπή.

Με απλά λόγια:

απορροφά λιγότερη ηλιακή θερμότητα και αποβάλλει αποτελεσματικότερα αυτή που απορρόφησε.

Η EPA αναφέρει ότι τα cool roofs μπορούν να μειώσουν τη θερμοκρασία τόσο στη στέγη όσο και μέσα στο κτίριο και να περιορίσουν την ανάγκη κλιματισμού.

Το λευκό χρώμα έχει μεγαλύτερη σημασία από όσο νομίζουμε

Ένα απλό παράδειγμα είναι η διαφορά μεταξύ:

μαύρης επιφάνειας

και

λευκής επιφάνειας.

Η λευκή επιφάνεια αντανακλά μεγαλύτερο ποσοστό της ηλιακής ακτινοβολίας.

Αυτός είναι ο λόγος που παραδοσιακή αρχιτεκτονική σε θερμά κλίματα χρησιμοποιεί συχνά ανοιχτά χρώματα.

Δεν είναι μόνο αισθητική.

Είναι και θερμική στρατηγική.

4. Πράσινες στέγες

Μια πράσινη στέγη καλύπτεται με:

υπόστρωμα,

βλάστηση,

σύστημα αποστράγγισης,

και κατάλληλη μόνωση.

Μπορεί να μειώσει τη θέρμανση της οροφής και να συμβάλει σε:

σκίαση,

εξατμισοδιαπνοή,

διαχείριση βρόχινου νερού,

βιοποικιλότητα.

Δεν είναι κατάλληλη για κάθε κτίριο.

Υπάρχουν ζητήματα:

στατικού φορτίου,

συντήρησης,

άρδευσης,

κόστους.

Αλλά όπου σχεδιάζεται σωστά, μπορεί να αποτελεί μέρος μιας συνολικής στρατηγικής.

5. Πράσινοι τοίχοι

Η ίδια λογική μπορεί να εφαρμοστεί και σε κατακόρυφες επιφάνειες.

Πράσινοι τοίχοι και αναρριχώμενα φυτά μπορούν να περιορίσουν την άμεση θέρμανση μιας πρόσοψης.

Όμως και εδώ απαιτείται προσοχή.

Η επιλογή φυτών και συστημάτων πρέπει να ταιριάζει:

στο κλίμα,

στον προσανατολισμό,

στη διαθεσιμότητα νερού,

στη συντήρηση.

Ένα “πράσινο” έργο που χρειάζεται υπερβολικό νερό σε μια ξηρή περιοχή μπορεί να δημιουργεί νέο περιβαλλοντικό πρόβλημα.

6. Cool pavements

Οι δρόμοι και τα πεζοδρόμια καταλαμβάνουν τεράστια επιφάνεια μιας πόλης.

Αν χρησιμοποιούνται υλικά που:

αντανακλούν περισσότερο φως,

αποθηκεύουν λιγότερη θερμότητα,

ή επιτρέπουν καλύτερη διαχείριση νερού,

μπορεί να μειωθεί η υπερθέρμανση των επιφανειών.

Δεν υπάρχει όμως ένα υλικό κατάλληλο παντού.

Πρέπει να εξετάζεται και η θάμβωση, η αντοχή και η συμπεριφορά του στον χρόνο.

7. Νερό και εξάτμιση

Σιντριβάνια, υδάτινες επιφάνειες και κατάλληλες τεχνικές εξατμιστικής ψύξης μπορούν να βελτιώνουν το τοπικό μικροκλίμα.

Σε ξηρές συνθήκες το φαινόμενο μπορεί να είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικό.

Όμως σε περιοχές με λειψυδρία χρειάζεται πολύ προσεκτικός σχεδιασμός.

Η ψύξη της πόλης δεν πρέπει να βασίζεται σε αλόγιστη κατανάλωση πόσιμου νερού.

Μπορεί να απαιτούνται:

ανακυκλωμένο νερό,

συλλογή βρόχινου νερού,

έξυπνα συστήματα άρδευσης.

8. “Σφραγισμένο” έδαφος εναντίον διαπερατού εδάφους

Στις πόλεις τεράστιες εκτάσεις καλύπτονται από:

άσφαλτο,

μπετόν,

πλάκες.

Το νερό της βροχής δεν μπορεί να εισχωρήσει εύκολα στο έδαφος.

Αυτό δημιουργεί δύο προβλήματα.

Πρώτον, περιορίζεται η φυσική υγρασία που μπορεί να στηρίξει βλάστηση και ψύξη.

Δεύτερον, αυξάνεται η απορροή νερού κατά τη διάρκεια έντονων βροχοπτώσεων.

Διαπερατές επιφάνειες και “sponge city” προσεγγίσεις επιχειρούν να συνδέσουν:

ψύξη,

διαχείριση βρόχινου νερού,

και προστασία από πλημμύρες.

9. Οι “πράσινοι διάδρομοι”

Αν μια πόλη έχει μεμονωμένα μικρά πάρκα, κάθε πάρκο λειτουργεί ως ξεχωριστή νησίδα.

Αν όμως δημιουργηθούν συνδεδεμένοι πράσινοι διάδρομοι, μπορούν να εξυπηρετούν ταυτόχρονα:

πεζούς,

ποδήλατα,

βιοποικιλότητα,

σκίαση,

αερισμό.

Η πολεοδομία αρχίζει τότε να αντιμετωπίζει το πράσινο ως υποδομή και όχι ως διακοσμητικό στοιχείο.

10. Η κατεύθυνση του ανέμου πρέπει να αποτελεί μέρος του σχεδιασμού

Ένα ψηλό κτίριο μπορεί:

να διοχετεύει τον άνεμο,

να τον μπλοκάρει,

να δημιουργεί στροβιλισμούς.

Σε μεγάλη κλίμακα, η μορφή μιας γειτονιάς μπορεί να επηρεάζει τον φυσικό αερισμό της.

Γι’ αυτό οι πόλεις που σχεδιάζονται σε θερμά κλίματα πρέπει να εξετάζουν:

τους επικρατούντες ανέμους,

τις αποστάσεις κτιρίων,

τα ύψη,

τα ανοίγματα,

τον προσανατολισμό.

Μπορούμε να λύσουμε το πρόβλημα βάζοντας παντού δέντρα;

Όχι.

Τα δέντρα είναι πολύ σημαντικά αλλά δεν αποτελούν μοναδική λύση.

Σε ορισμένους δρόμους μπορεί να μην υπάρχει αρκετός χώρος για ρίζες.

Σε άλλους μπορεί να υπάρχουν:

δίκτυα κοινής ωφέλειας,

στενά πεζοδρόμια,

ανάγκη ορατότητας,

κίνδυνος από συγκεκριμένα είδη.

Η σωστή στρατηγική συνδυάζει διαφορετικές λύσεις.

Γιατί η επιλογή φυτών πρέπει να αλλάξει σε μια θερμότερη Ελλάδα

Ένα δέντρο που ήταν κατάλληλο για το αστικό κλίμα πριν από 40 χρόνια μπορεί να μην είναι η καλύτερη επιλογή για τις επόμενες δεκαετίες.

Οι πόλεις πρέπει να σχεδιάζουν με βάση:

μεγαλύτερες θερμοκρασίες,

περισσότερες ξηρές περιόδους,

πιθανές ελλείψεις νερού,

νέα παράσιτα,

νέες ασθένειες.

Η αστική βλάστηση πρέπει όχι μόνο να φυτευτεί αλλά και να επιβιώσει.

Η αστική θερμική νησίδα μπορεί να επηρεάσει και τη βιοποικιλότητα

Το μικροκλίμα μιας πόλης επηρεάζει:

φυτά,

έντομα,

πτηνά,

άλλους οργανισμούς.

Οι θερμότερες θερμοκρασίες μπορεί να αλλάξουν:

τον χρόνο ανθοφορίας,

τη συμπεριφορά ειδών,

τη διαθεσιμότητα τροφής,

την παρουσία εντόμων.

Παράλληλα, περισσότερη βλάστηση μπορεί να δημιουργήσει νέους αστικούς οικοτόπους.

Άρα οι λύσεις ψύξης μπορούν να σχεδιάζονται έτσι ώστε να βοηθούν και τη βιοποικιλότητα.

Οι πόλεις συνδέονται και με το μεγαλύτερο περιβαλλοντικό πρόβλημα των αποβλήτων

Η αστική ανάπτυξη απαιτεί τεράστιες ποσότητες:

υλικών,

τσιμέντου,

μετάλλου,

ενέργειας,

νερού.

Η μετάβαση σε πόλεις με χαμηλότερο περιβαλλοντικό αποτύπωμα δεν αφορά μόνο τη θερμοκρασία.

Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούμε και επαναχρησιμοποιούμε τους πόρους.

Αυτό συνδέεται άμεσα με το άρθρο Κυκλική Οικονομία: Τι Σημαίνει, Πού Βρίσκεται η Ελλάδα, Τι Αλλάζει στην Ευρώπη.

Το πράσινο μπορεί να μειώσει και την κατανάλωση ενέργειας

Ένα δέντρο που σκιάζει σωστά ένα κτίριο μπορεί να μειώσει την ηλιακή θερμότητα που φτάνει:

στα παράθυρα,

στους τοίχους,

στη στέγη.

Λιγότερη θερμότητα σημαίνει μικρότερη ανάγκη για ψύξη.

Η EPA επισημαίνει ότι η σκίαση των κτιρίων από δέντρα μπορεί να μειώσει τη ζήτηση για κλιματισμό.

Άρα το αστικό πράσινο δεν είναι μόνο αισθητική επένδυση.

Μπορεί να είναι και ενεργειακή υποδομή.

Γιατί το “περισσότερο πράσινο” δεν πρέπει να σημαίνει περισσότερο γκαζόν

Το γκαζόν δεν είναι πάντα ιδανική λύση σε θερμές και ξηρές περιοχές.

Μπορεί να απαιτεί:

μεγάλη κατανάλωση νερού,

συχνή συντήρηση,

λιπάσματα.

Μια μεσογειακή πόλη μπορεί να επιλέξει περισσότερο:

ανθεκτικά δέντρα,

θάμνους,

ξηροφυτικά είδη,

τοπική βλάστηση.

Η αστική προσαρμογή πρέπει να ταιριάζει στο κλίμα και όχι να αντιγράφει μοντέλα άλλων χωρών.

Τι είναι τα heat action plans;

Οι υποδομές χρειάζονται χρόνια για να αλλάξουν.

Ένας καύσωνας όμως μπορεί να έρθει αύριο.

Γι’ αυτό οι πόλεις χρειάζονται και σχέδια άμεσης προστασίας.

Ένα heat action plan μπορεί να περιλαμβάνει:

συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης,

ενημέρωση του κοινού,

κλιματιζόμενους δημόσιους χώρους,

ειδική φροντίδα ηλικιωμένων,

αλλαγές ωραρίων εξωτερικής εργασίας,

χαρτογράφηση των θερμότερων γειτονιών.

Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος αναφέρει ότι η μείωση των επιπτώσεων της ζέστης χρειάζεται συνδυασμό heat-health plans, πράσινων και σκιερών χώρων, σωστού σχεδιασμού κτιρίων και προσαρμογής των συνθηκών εργασίας.

Οι δορυφόροι μπορούν να μας δείξουν ποια γειτονιά “ψήνεται” περισσότερο

Η τηλεπισκόπηση επιτρέπει τη χαρτογράφηση της θερμοκρασίας επιφανείας.

Έτσι μπορούμε να δούμε:

ποιοι δρόμοι είναι θερμότεροι,

ποια πάρκα λειτουργούν ως ψυχρές νησίδες,

ποιες βιομηχανικές περιοχές υπερθερμαίνονται,

πού χρειάζονται προτεραιότητα οι παρεμβάσεις.

Όταν αυτά τα δεδομένα συνδυάζονται με:

πληθυσμιακά στοιχεία,

ηλικιακή σύνθεση,

εισόδημα,

ποιότητα κατοικίας,

μπορούν να δημιουργηθούν χάρτες θερμικής ευαλωτότητας.

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βοηθήσει στον σχεδιασμό

AI και μοντέλα προσομοίωσης μπορούν να δοκιμάζουν σενάρια.

Τι θα συμβεί αν:

φυτέψουμε 5.000 δέντρα;

αλλάξουμε τα υλικά μιας πλατείας;

τοποθετήσουμε cool roofs;

μετατρέψουμε έναν χώρο στάθμευσης σε πάρκο;

Αντί να περιμένουμε χρόνια για να δούμε το αποτέλεσμα, μπορούμε να εκτιμήσουμε τις επιπτώσεις πριν γίνει η επένδυση.

Θα μπορούσαμε να έχουμε “ψηφιακό δίδυμο” μιας πόλης

Τα λεγόμενα digital twins μπορούν να δημιουργούν ψηφιακές αναπαραστάσεις πραγματικών πόλεων.

Ένα προηγμένο μοντέλο θα μπορούσε να συνδυάζει:

καιρό,

κτίρια,

δέντρα,

κυκλοφορία,

σκίαση,

ανέμους,

ενεργειακή κατανάλωση.

Έτσι ο σχεδιαστής θα μπορούσε να δοκιμάσει διαφορετικές παρεμβάσεις.

Η αντιμετώπιση της θερμικής νησίδας γίνεται τότε όχι απλώς θέμα κηποτεχνίας αλλά data-driven πολεοδομία.

Πρέπει να κατεδαφίσουμε τις πόλεις για να τις κάνουμε βιώσιμες;

Όχι.

Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι ότι μεγάλο μέρος των πόλεων του 2050 υπάρχει ήδη.

Άρα η λύση δεν είναι να χτίσουμε τα πάντα ξανά.

Η λύση είναι το retrofit.

Να προσαρμόσουμε:

στέγες,

προσόψεις,

δρόμους,

πλατείες,

ακάλυπτους χώρους,

σχολεία,

δημόσια κτίρια.

Μικρές παρεμβάσεις σε μεγάλη κλίμακα μπορούν να δημιουργήσουν σημαντική συνολική αλλαγή.

Τι μπορεί να γίνει στις πολυκατοικίες;

Ακόμη και μια πολυκατοικία μπορεί να εξετάσει:

θερμομόνωση,

ανοιχτόχρωμη ή ψυχρή ταράτσα,

σκίαση παραθύρων,

κατάλληλες τέντες,

φυτά όπου είναι ασφαλές,

βελτίωση φυσικού αερισμού.

Δεν υπάρχει μία λύση που ταιριάζει σε κάθε κτίριο.

Η κατεύθυνση, το ύψος και η κατασκευή παίζουν μεγάλο ρόλο.

Οι τέντες είναι πιο σημαντικές από όσο φαίνονται

Αν ο ήλιος περάσει μέσα από ένα τζάμι, η θερμότητα έχει ήδη εισέλθει στο κτίριο.

Η εξωτερική σκίαση μπορεί να περιορίσει σημαντικά αυτό το θερμικό φορτίο πριν φτάσει στο εσωτερικό.

Γι’ αυτό παραδοσιακές λύσεις όπως:

τέντες,

παντζούρια,

πέργκολες,

πρόβολοι

εξακολουθούν να έχουν πολύ μεγάλη αξία.

Η σύγχρονη αρχιτεκτονική δεν χρειάζεται πάντα περίπλοκη τεχνολογία.

Μερικές φορές χρειάζεται να επαναχρησιμοποιήσει έξυπνα παλιές αρχές.

Μπορεί μια πλατεία να σχεδιαστεί λάθος;

Φυσικά.

Μια ανοιχτή πλατεία χωρίς σκιά, με:

μεγάλες σκληρές επιφάνειες,

σκούρα υλικά,

ελάχιστη βλάστηση,

μπορεί να γίνει εξαιρετικά δυσάρεστη το καλοκαίρι.

Το γεγονός ότι ένας χώρος είναι «όμορφος» αρχιτεκτονικά δεν σημαίνει ότι είναι και θερμικά βιώσιμος.

Ο σχεδιασμός πρέπει να ρωτά:

Πού θα περπατήσει ο πολίτης στις 15:00 τον Ιούλιο;

Πού θα καθίσει;

Πόση σκιά υπάρχει;

Πόσο θερμή είναι η επιφάνεια;

Υπάρχει πρόσβαση σε νερό;

Η πόλη του μέλλοντος ίσως μοιάζει περισσότερο με οικοσύστημα

Η κλασική πόλη προσπάθησε συχνά να απομακρύνει τη φύση.

Να καλύψει το χώμα.

Να διοχετεύσει γρήγορα το νερό.

Να αντικαταστήσει τη βλάστηση με σκληρές επιφάνειες.

Η νέα φιλοσοφία κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση.

Οι πόλεις αρχίζουν να αντιμετωπίζονται σαν οικοσυστήματα στα οποία:

το νερό πρέπει να συγκρατείται,

τα δέντρα να λειτουργούν ως υποδομή,

το έδαφος να αναπνέει,

η βιοποικιλότητα να έχει χώρο,

τα κτίρια να συνεργάζονται με το κλίμα.

Και οι ωκεανοί τι σχέση έχουν με όλα αυτά;

Οι πόλεις και οι ωκεανοί μπορεί να φαίνονται διαφορετικά συστήματα, αλλά συνδέονται.

Οι πόλεις:

καταναλώνουν ενέργεια,

παράγουν εκπομπές,

δημιουργούν απορροές,

παράγουν απορρίμματα.

Πολλά από αυτά καταλήγουν τελικά να επηρεάζουν το θαλάσσιο περιβάλλον.

Για τη σημασία των θαλασσών και τις πιέσεις που αντιμετωπίζουν υπάρχει ήδη στο YourNews το άρθρο Οι Ωκεανοί σε Κίνδυνο: Γιατί η Προστασία των Θαλασσών Είναι Καθοριστική για το Μέλλον του Πλανήτη.

Και η πλαστική ρύπανση ξεκινά συχνά από την πόλη

Ένα σκουπίδι που πετιέται σε δρόμο μπορεί να μεταφερθεί:

σε φρεάτιο,

σε ρέμα,

σε ποτάμι,

και τελικά στη θάλασσα.

Η αστική περιβαλλοντική πολιτική λοιπόν δεν αφορά μόνο τη θερμοκρασία.

Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν:

τα απορρίμματα,

η αποχέτευση,

η ανακύκλωση,

οι μεταφορές.

Για τη διαδρομή αυτή μπορείς να συνδέσεις και το άρθρο Πλαστική Ρύπανση στους Ωκεανούς: Πώς Φτάνει στη Θάλασσα και Γιατί Δεν Εξαφανίζεται Ποτέ Πραγματικά.

Τα μικροπλαστικά υπάρχουν και μέσα στο αστικό περιβάλλον

Τα μικροπλαστικά δεν βρίσκονται μόνο στη θάλασσα.

Μπορούν να μεταφερθούν μέσω:

αέρα,

σκόνης,

νερού,

φθοράς ελαστικών,

συνθετικών υφασμάτων.

Άρα η περιβαλλοντική ποιότητα μιας πόλης εξαρτάται από πολλά αλληλένδετα προβλήματα.

Για περισσότερα υπάρχει το άρθρο Μικροπλαστικά: Πώς Έφτασαν Παντού και Τι Σημαίνει για τον Πλανήτη.

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να δροσίσουμε τις πόλεις

Μπορούμε.

Το ερώτημα είναι:

πόσο γρήγορα μπορούμε να το κάνουμε και σε ποια κλίμακα;

Ένα πράσινο δώμα είναι χρήσιμο.

Δέκα πράσινα δώματα είναι καλύτερα.

Αλλά για να αλλάξει αισθητά ολόκληρο το μικροκλίμα μιας μητρόπολης απαιτείται συστηματικός σχεδιασμός.

Χρειάζονται παρεμβάσεις σε:

χιλιάδες κτίρια,

εκατοντάδες δρόμους,

δημόσιους χώρους,

σχολεία,

πάρκα,

συγκοινωνίες.

Η προσαρμογή πρέπει να ξεκινήσει πριν γίνει η ζέστη αφόρητη

Οι πόλεις έχουν μεγάλη αδράνεια.

Ένα δέντρο χρειάζεται χρόνια για να αποκτήσει μεγάλη κόμη.

Ένα δίκτυο πάρκων χρειάζεται σχεδιασμό.

Η ενεργειακή αναβάθμιση κτιρίων χρειάζεται επενδύσεις.

Η ανακατασκευή δρόμων γίνεται σταδιακά.

Γι’ αυτό η αστική προσαρμογή δεν μπορεί να αρχίζει κάθε Ιούλιο όταν έρχεται ο καύσωνας.

Πρέπει να είναι συνεχής πολιτική δεκαετιών.

Συμπέρασμα

Η αστική θερμική νησίδα μας δείχνει κάτι πολύ σημαντικό:

η θερμοκρασία που βιώνουμε δεν καθορίζεται μόνο από τον καιρό.

Καθορίζεται και από το περιβάλλον που χτίσαμε γύρω μας.

Η άσφαλτος απορροφά θερμότητα.

Το τσιμέντο την αποθηκεύει.

Τα κτίρια μπορούν να περιορίζουν τον αερισμό.

Τα κλιματιστικά αποβάλλουν θερμότητα προς τα έξω.

Η έλλειψη πράσινου αφαιρεί φυσικούς μηχανισμούς ψύξης.

Αλλά ακριβώς επειδή μεγάλο μέρος του προβλήματος είναι ανθρωπογενές, μπορούμε και να το αλλάξουμε.

Με:

περισσότερα δέντρα,

σκίαση,

ψυχρές στέγες,

πράσινα δώματα,

κατάλληλα υλικά,

διαπερατό έδαφος,

καλύτερη διαχείριση νερού,

σωστό αστικό σχεδιασμό.

Η πόλη δεν είναι υποχρεωμένη να λειτουργεί σαν τεράστιος συσσωρευτής θερμότητας.

Μπορεί να σχεδιαστεί ώστε να συνεργάζεται περισσότερο με τη φύση.

Και καθώς η κλιματική αλλαγή αυξάνει την έκθεση σε ακραία ζέστη, αυτό δεν είναι πλέον απλώς ζήτημα αισθητικής.

Είναι ζήτημα:

ανθεκτικότητας,

δημόσιας υγείας,

ενέργειας,

κοινωνικής δικαιοσύνης,

και ποιότητας ζωής.

Οι πόλεις του μέλλοντος δεν θα κριθούν μόνο από το πόσο ψηλά κτίρια έχουν.

Θα κριθούν και από το αν ένας άνθρωπος μπορεί να περπατήσει στους δρόμους τους μέσα στο καλοκαίρι χωρίς να αισθάνεται ότι περπατά πάνω σε μια τεράστια πλάκα που ψήνεται στον ήλιο.

Τι είναι η αστική θερμική νησίδα;

Είναι το φαινόμενο κατά το οποίο οι πυκνοδομημένες περιοχές μιας πόλης είναι θερμότερες από γύρω περιοχές με περισσότερο πράσινο ή λιγότερη δόμηση.

Γιατί οι πόλεις είναι πιο ζεστές;

Κυρίως επειδή άσφαλτος, τσιμέντο και κτίρια απορροφούν και αποθηκεύουν ηλιακή θερμότητα, ενώ υπάρχει λιγότερη βλάστηση και εξατμισοδιαπνοή.

Είναι η αστική θερμική νησίδα αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής;

Όχι άμεσα. Είναι ξεχωριστό τοπικό φαινόμενο. Η κλιματική αλλαγή όμως αυξάνει τη βασική θερμοκρασία και τους καύσωνες, με αποτέλεσμα τα δύο φαινόμενα να ενισχύουν τη συνολική θερμική έκθεση.

Γιατί η πόλη παραμένει ζεστή τη νύχτα;

Τα υλικά των κτιρίων και των δρόμων αποθηκεύουν θερμότητα μέσα στην ημέρα και την απελευθερώνουν σταδιακά μετά τη δύση του ήλιου.

Τα δέντρα μειώνουν πραγματικά τη θερμοκρασία;

Ναι. Προσφέρουν σκιά και ψύχουν τον αέρα μέσω εξατμισοδιαπνοής. Η επίδραση εξαρτάται από το μέγεθος, το είδος και την πυκνότητα της βλάστησης.

Τι είναι cool roof;

Είναι μια στέγη σχεδιασμένη ώστε να αντανακλά μεγαλύτερο ποσοστό της ηλιακής ακτινοβολίας και να αποβάλλει αποτελεσματικά θερμότητα, μειώνοντας τη θέρμανση του κτιρίου.

Βοηθούν οι πράσινες στέγες;

Μπορούν να προσφέρουν σκίαση, εξατμισοδιαπνοή και θερμική προστασία, αλλά χρειάζονται σωστό σχεδιασμό, συντήρηση και επαρκή στατική ικανότητα του κτιρίου.

Γιατί είναι επικίνδυνες οι ζεστές νύχτες;

Επειδή ο οργανισμός έχει μικρότερη δυνατότητα να ανακάμψει από τη θερμική καταπόνηση της ημέρας. Οι συνεχόμενες θερμές ημέρες και νύχτες αυξάνουν τον κίνδυνο για ευάλωτες ομάδες.

Μπορεί να μειωθεί η θερμοκρασία μιας ολόκληρης πόλης;

Ναι, αλλά απαιτούνται παρεμβάσεις σε μεγάλη κλίμακα: αστικό πράσινο, ψυχρές επιφάνειες, σκίαση, καλύτερος αερισμός, ενεργειακή αναβάθμιση κτιρίων και σωστός πολεοδομικός σχεδιασμός.

Τι μπορεί να κάνει ένας ιδιώτης στο σπίτι του;

Μπορεί να εξετάσει εξωτερική σκίαση, καλύτερη μόνωση, ψυχρή ταράτσα, σωστό αερισμό και κατάλληλη φύτευση, ανάλογα με το κτίριο και τις τοπικές συνθήκες.

Πηγές & References

• World Health Organization – Urban Health
• World Health Organization – Heat and Health
• World Health Organization – Urban Planning and Health Risks
• European Environment Agency – Urban Sustainability
• European Environment Agency – Urban Adaptation in Europe
• US EPA – Benefits of Trees and Vegetation
• US EPA – Using Trees and Vegetation to Reduce Heat Islands
• US EPA – Using Cool Roofs to Reduce Heat Islands