Πλαστική Ρύπανση στους Ωκεανούς: Πώς Φτάνει στη Θάλασσα και Γιατί Δεν Εξαφανίζεται Ποτέ Πραγματικά

Ένα πλαστικό μπουκάλι που πετιέται στον δρόμο.

Μία σακούλα που παρασύρεται από τον αέρα.

Ένα αντικείμενο που καταλήγει σε ένα ποτάμι.

Ένα εγκαταλελειμμένο δίχτυ ψαρέματος.

Στην αρχή μπορεί να μοιάζουν με μεμονωμένα σκουπίδια.

Όταν όμως εκατομμύρια παρόμοια αντικείμενα ακολουθούν την ίδια διαδρομή, δημιουργείται ένα από τα μεγαλύτερα περιβαλλοντικά προβλήματα της εποχής μας:

η πλαστική ρύπανση των θαλασσών και των ωκεανών.

Σύμφωνα με το Πρόγραμμα Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Εθνών, εκατομμύρια τόνοι πλαστικών απορριμμάτων διαρρέουν κάθε χρόνο σε ποτάμια, λίμνες και θάλασσες.

Και το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι το πλαστικό δεν συμπεριφέρεται όπως τα περισσότερα φυσικά υλικά.

Δεν εξαφανίζεται απλώς.

Σπάει.

Θρυμματίζεται.

Διασκορπίζεται.

Και ένα μέρος του τελικά μετατρέπεται σε μικροσκοπικά σωματίδια που μπορούν να παραμείνουν στο περιβάλλον για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα.

Γιατί χρησιμοποιούμε τόσο πολύ πλαστικό;

Το πλαστικό έγινε ένα από τα σημαντικότερα υλικά του 20ού και του 21ου αιώνα επειδή διαθέτει χαρακτηριστικά που είναι εξαιρετικά χρήσιμα.

Είναι:

• ελαφρύ,
• ανθεκτικό,
• φθηνό,
• εύκολο να μορφοποιηθεί,
• ανθεκτικό στην υγρασία,
• κατάλληλο για χιλιάδες διαφορετικές εφαρμογές.

Χρησιμοποιείται σε:

συσκευασίες,

αυτοκίνητα,

ιατρικό εξοπλισμό,

ηλεκτρονικά,

κτίρια,

ρούχα,

έπιπλα,

γεωργία.

Το ίδιο χαρακτηριστικό όμως που έκανε το πλαστικό τόσο χρήσιμο δημιουργεί και το μεγαλύτερο περιβαλλοντικό του πρόβλημα:

είναι εξαιρετικά ανθεκτικό.

Το πλαστικό δεν “φεύγει” όταν το πετάμε

Όταν πετάμε ένα οργανικό υλικό στο περιβάλλον, μικροοργανισμοί μπορούν σταδιακά να το αποδομήσουν.

Το πλαστικό λειτουργεί διαφορετικά.

Πολλά πλαστικά μπορούν να παραμένουν στο περιβάλλον για δεκαετίες ή ακόμη και πολύ περισσότερο, ανάλογα με το υλικό και τις συνθήκες.

Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Περιβάλλοντος σημειώνει ότι η ανθεκτικότητα των πλαστικών σημαίνει πως τα απορριφθέντα αντικείμενα μπορούν να παραμένουν στο περιβάλλον για γενιές.

Άρα όταν λέμε ότι ένα πλαστικό αντικείμενο «εξαφανίστηκε» από μία παραλία, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έπαψε να υπάρχει.

Μπορεί απλώς να μετακινήθηκε ή να διασπάστηκε σε μικρότερα κομμάτια.

Πώς φτάνει το πλαστικό στη θάλασσα;

Υπάρχει η εντύπωση ότι τα περισσότερα θαλάσσια απορρίμματα προέρχονται από ανθρώπους που πετούν σκουπίδια απευθείας στο νερό.

Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.

Μεγάλο μέρος των θαλάσσιων απορριμμάτων ξεκινά από την ξηρά.

Μπορεί να περάσει από:

• δρόμους,
• αποχετευτικά δίκτυα,
• ποτάμια,
• ρέματα,
• πλημμυρικά νερά,
• παραλίες.

Ο άνεμος και η βροχή μπορούν επίσης να μετακινήσουν ελαφριά πλαστικά αντικείμενα.

Η EEA αναφέρει ότι οι χερσαίες πηγές αντιπροσωπεύουν περίπου το 80% των θαλάσσιων απορριμμάτων και ότι μεγάλο μέρος αυτών είναι πλαστικό.

Τα ποτάμια λειτουργούν σαν “δρόμοι” προς τη θάλασσα

Ένα πλαστικό αντικείμενο μπορεί να πεταχτεί εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από την ακτή και τελικά να καταλήξει στον ωκεανό.

Πώς;

Μέσω ενός ποταμού.

Τα ποτάμια μεταφέρουν φυσικά:

χώμα,

κλαδιά,

ιζήματα,

οργανικό υλικό.

Όταν όμως υπάρχουν πλαστικά απορρίμματα στις όχθες ή στις πόλεις που διασχίζουν, μπορούν να μεταφέρουν και αυτά.

Έτσι ένα τοπικό πρόβλημα απορριμμάτων μπορεί να μετατραπεί σε θαλάσσιο πρόβλημα.

Η κακή διαχείριση απορριμμάτων είναι κρίσιμος παράγοντας

Σε περιοχές όπου τα συστήματα συλλογής και επεξεργασίας αποβλήτων είναι ανεπαρκή, αυξάνεται σημαντικά η πιθανότητα πλαστικά να καταλήξουν στο περιβάλλον.

Ανοιχτές χωματερές.

Υπερχειλισμένοι κάδοι.

Ανεξέλεγκτη απόρριψη.

Απορρίμματα στους δρόμους.

Όλα μπορούν να λειτουργήσουν ως σημεία εκκίνησης.

Για αυτό η πλαστική ρύπανση δεν είναι μόνο ζήτημα καταναλωτικής συμπεριφοράς.

Είναι και ζήτημα υποδομών.

Το πρόβλημα των πλαστικών μιας χρήσης

Ένα σημαντικό μέρος των πλαστικών προϊόντων χρησιμοποιείται για εξαιρετικά μικρό χρονικό διάστημα.

Μερικά λεπτά.

Μερικές ώρες.

Και στη συνέχεια απορρίπτεται.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα:

• σακούλες,
• συσκευασίες,
• ποτήρια,
• καλαμάκια,
• δοχεία φαγητού.

Το παράδοξο είναι τεράστιο.

Ένα αντικείμενο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για λίγα λεπτά αλλά να παραμένει στο περιβάλλον για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.

Τα πλαστικά είναι το μεγαλύτερο μέρος των θαλάσσιων απορριμμάτων

Η UNEP έχει χαρακτηρίσει τα πλαστικά ως τη μεγαλύτερη και πιο επίμονη κατηγορία θαλάσσιων απορριμμάτων.

Η παγκόσμια αξιολόγησή της έχει εκτιμήσει ότι αποτελούν τουλάχιστον το 85% των θαλάσσιων απορριμμάτων.

Αυτό εξηγεί γιατί στις φωτογραφίες από καθαρισμούς ακτών βλέπουμε τόσο συχνά:

μπουκάλια,

καπάκια,

σακούλες,

συσκευασίες,

κομμάτια πλαστικού,

δίχτυα.

Τι συμβαίνει σε ένα πλαστικό μπουκάλι μέσα στη θάλασσα;

Ας υποθέσουμε ότι ένα μπουκάλι φτάνει στον ωκεανό.

Δεν διαλύεται όπως η ζάχαρη στο νερό.

Αρχικά μπορεί να επιπλέει.

Στη συνέχεια επηρεάζεται από:

την ηλιακή ακτινοβολία,

τα κύματα,

τη θερμότητα,

τις συγκρούσεις με πέτρες,

τη μηχανική φθορά.

Σταδιακά γίνεται πιο εύθραυστο.

Μπορεί να σπάσει σε μικρότερα κομμάτια.

Τα κομμάτια αυτά συνεχίζουν να σπάνε.

Και κάπως έτσι δημιουργούνται πολλά από τα λεγόμενα δευτερογενή μικροπλαστικά.

Από ένα μεγάλο πλαστικό σε χιλιάδες μικροσκοπικά κομμάτια

Αυτό είναι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα.

Ένα μπουκάλι είναι σχετικά εύκολο να εντοπιστεί.

Μπορούμε να το μαζέψουμε από την παραλία.

Όταν όμως έχει θρυμματιστεί σε χιλιάδες μικρά σωματίδια, η απομάκρυνση γίνεται πολύ πιο δύσκολη.

Τα κομμάτια μπορούν να διασκορπιστούν:

στην επιφάνεια,

μέσα στη στήλη του νερού,

στον βυθό,

στην άμμο.

Εκεί πλέον το πρόβλημα περνά σε διαφορετική κλίμακα.

Για αυτό αξίζει να διαβάσεις και το αναλυτικό άρθρο του YourNews Μικροπλαστικά: Πώς Έφτασαν Παντού και Τι Σημαίνει για τον Πλανήτη.

Τι είναι τα μικροπλαστικά;

Ως μικροπλαστικά περιγράφονται γενικά πολύ μικρά πλαστικά σωματίδια, συνήθως μικρότερα από 5 χιλιοστά.

Μπορεί να έχουν διαφορετικές μορφές:

• ίνες,
• θραύσματα,
• σφαιρίδια,
• αφρώδη κομμάτια,
• λεπτές μεμβράνες.

Η NOAA εξηγεί ότι ορισμένα μικροπλαστικά κατασκευάζονται εξαρχής σε μικρό μέγεθος, ενώ άλλα δημιουργούνται από τη διάσπαση μεγαλύτερων πλαστικών αντικειμένων.

Τα ρούχα μπορούν επίσης να παράγουν πλαστικές ίνες

Ένα λιγότερο ορατό κομμάτι του προβλήματος είναι τα συνθετικά υφάσματα.

Πολυεστέρας.

Νάιλον.

Ακρυλικό.

Όλα είναι ουσιαστικά πλαστικά πολυμερή.

Κατά τη χρήση και ιδιαίτερα κατά το πλύσιμο μπορούν να αποβάλλουν μικροσκοπικές ίνες.

Μέρος αυτών μπορεί να φτάσει στα λύματα.

Ανάλογα με την αποτελεσματικότητα των εγκαταστάσεων επεξεργασίας, ένα ποσοστό μπορεί να καταλήξει στο περιβάλλον.

Και τα ελαστικά των αυτοκινήτων παράγουν μικροσκοπικά σωματίδια

Τα ελαστικά φθείρονται καθώς κινούνται στον δρόμο.

Η τριβή δημιουργεί μικρά σωματίδια.

Η βροχή μπορεί να τα παρασύρει προς αποχετεύσεις και υδάτινα συστήματα.

Αυτό είναι ακόμη ένα παράδειγμα που δείχνει ότι η πλαστική ρύπανση δεν προέρχεται μόνο από σακούλες και μπουκάλια.

Είναι ενσωματωμένη σε πολλές πλευρές της σύγχρονης ζωής.

Τα αλιευτικά εργαλεία

Ένα άλλο σημαντικό κομμάτι των θαλάσσιων απορριμμάτων προέρχεται απευθείας από τη θάλασσα.

Χαμένα ή εγκαταλελειμμένα:

δίχτυα,

σχοινιά,

πετονιές,

παγίδες.

Αυτά συχνά αποκαλούνται ghost gear.

Το πρόβλημα είναι ότι μπορούν να συνεχίζουν να παγιδεύουν θαλάσσια ζώα ακόμη και όταν δεν χρησιμοποιούνται πλέον από ψαράδες.

Τι συμβαίνει στα θαλάσσια ζώα;

Η πλαστική ρύπανση επηρεάζει τη θαλάσσια ζωή κυρίως με δύο εμφανείς τρόπους:

κατάποση

και

παγίδευση.

Χελώνες μπορεί να μπερδέψουν πλαστικά αντικείμενα με τροφή.

Θαλασσοπούλια μπορούν να καταπιούν μικρά κομμάτια.

Ψάρια και άλλα είδη μπορούν να έρθουν σε επαφή με μικροπλαστικά.

Μεγαλύτερα ζώα μπορεί να παγιδευτούν σε δίχτυα ή πλαστικούς βρόχους.

Η EEA αναφέρει ότι η κατάποση πλαστικών από θαλάσσια είδη είναι ευρέως καταγεγραμμένη στις ευρωπαϊκές θάλασσες.

Γιατί ένα ζώο τρώει πλαστικό;

Σε ορισμένες περιπτώσεις, το πλαστικό μπορεί να μοιάζει με φυσική τροφή.

Μία σακούλα μέσα στο νερό μπορεί να θυμίζει μέδουσα.

Μικρά κομμάτια μπορεί να μοιάζουν με οργανικά σωματίδια.

Επιπλέον, καθώς το πλαστικό παραμένει στο νερό, πάνω του αναπτύσσονται μικροοργανισμοί και βιοφίλμ.

Αυτό μπορεί να μεταβάλλει ακόμη και τη μυρωδιά ή την εμφάνισή του.

Τι γίνεται όταν το πλαστικό βυθιστεί;

Δεν μένει όλο το πλαστικό στην επιφάνεια.

Ανάλογα με το είδος του πολυμερούς και τις συνθήκες, μπορεί:

να επιπλέει,

να αιωρείται,

ή να βυθιστεί.

Μικροοργανισμοί και άλλες ουσίες μπορούν να προσκολληθούν επάνω του και να αυξήσουν το βάρος του.

Έτσι σημαντικές ποσότητες πλαστικού μπορούν να καταλήξουν στον πυθμένα.

Το ότι δεν το βλέπουμε από την επιφάνεια δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει.

Υπάρχουν πραγματικά “νησιά από πλαστικό”;

Ο όρος χρησιμοποιείται συχνά για περιοχές όπου τα θαλάσσια ρεύματα συγκεντρώνουν μεγάλες ποσότητες απορριμμάτων.

Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι το Great Pacific Garbage Patch.

Δεν πρόκειται όμως για ένα συμπαγές νησί πάνω στο οποίο μπορεί κάποιος να περπατήσει.

Είναι μία τεράστια θαλάσσια περιοχή με αυξημένες συγκεντρώσεις απορριμμάτων, πολλά από τα οποία είναι μικρά και διασκορπισμένα μέσα στο νερό.

Γιατί δεν μπορούμε απλώς να καθαρίσουμε όλο τον ωκεανό;

Η ιδέα ακούγεται απλή:

βάζουμε πλοία,

μαζεύουμε το πλαστικό,

το πρόβλημα τελείωσε.

Η πραγματικότητα είναι πολύ δυσκολότερη.

Οι ωκεανοί καλύπτουν τεράστια έκταση.

Πολλά πλαστικά είναι εξαιρετικά μικρά.

Άλλα έχουν βυθιστεί.

Άλλα βρίσκονται σε ακτές, ποτάμια ή ιζήματα.

Ο καθαρισμός μπορεί να βοηθήσει τοπικά.

Αλλά η πρόληψη της εισόδου νέου πλαστικού στο περιβάλλον είναι πολύ πιο αποτελεσματική στρατηγική.

Η λύση ξεκινά πριν το πλαστικό φτάσει στη θάλασσα

Για να περιοριστεί πραγματικά η ρύπανση χρειάζεται δράση στην πηγή.

Αυτό περιλαμβάνει:

• μείωση περιττών πλαστικών,
• επαναχρησιμοποίηση,
• καλύτερα συστήματα συλλογής,
• αποτελεσματικότερη ανακύκλωση,
• σωστή διαχείριση αποβλήτων,
• καλύτερη διαχείριση αλιευτικών εργαλείων,
• περιορισμό διαρροών προς ποτάμια και αποχετεύσεις.

Η UNEP τονίζει ότι απαιτούνται στρατηγικές μείωσης πλαστικών, καλύτερη διαχείριση αποβλήτων και διεθνής συνεργασία.

Η ανακύκλωση από μόνη της δεν αρκεί

Η ανακύκλωση είναι σημαντικό εργαλείο.

Δεν αποτελεί όμως από μόνη της πλήρη λύση.

Δεν μπορούν όλα τα πλαστικά να ανακυκλωθούν εύκολα.

Ορισμένα προϊόντα αποτελούνται από πολλά διαφορετικά υλικά.

Άλλα είναι μολυσμένα.

Κάποια πλαστικά μπορούν να ανακυκλωθούν μόνο περιορισμένες φορές χωρίς απώλεια ποιότητας.

Για αυτό το σύγχρονο μοντέλο διαχείρισης δίνει μεγαλύτερη έμφαση και στη μείωση της κατανάλωσης και στην επαναχρησιμοποίηση.

Τι σημαίνει κυκλική οικονομία για το πλαστικό

Στην κυκλική οικονομία, ο στόχος είναι τα υλικά να παραμένουν σε χρήση όσο το δυνατόν περισσότερο.

Αντί για:

παράγω → χρησιμοποιώ → πετάω,

η λογική γίνεται:

σχεδιάζω καλύτερα → επαναχρησιμοποιώ → επισκευάζω → ανακυκλώνω.

Η EEA υποστηρίζει ότι η μετάβαση προς ένα πιο κυκλικό σύστημα πλαστικών είναι απαραίτητη για τη μείωση των περιβαλλοντικών και κλιματικών επιπτώσεων.

Και η παραγωγή πλαστικού έχει κλιματικό κόστος

Το περιβαλλοντικό πρόβλημα δεν ξεκινά όταν πετάμε το πλαστικό.

Ξεκινά από την παραγωγή του.

Τα περισσότερα συμβατικά πλαστικά προέρχονται από ορυκτά καύσιμα.

Η εξόρυξη πρώτων υλών, η επεξεργασία και η παραγωγή απαιτούν ενέργεια.

Η UNEP σημειώνει ότι η παραγωγή πλαστικών αποτελεί σημαντική πηγή εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.

Άρα η πλαστική ρύπανση συνδέεται και με το ευρύτερο πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής.

Είναι τα βιοδιασπώμενα πλαστικά η λύση;

Όχι απαραίτητα.

Ο όρος «βιοδιασπώμενο» μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι ένα προϊόν θα εξαφανιστεί γρήγορα αν πεταχτεί οπουδήποτε.

Αυτό δεν ισχύει πάντα.

Ορισμένα υλικά χρειάζονται συγκεκριμένες βιομηχανικές συνθήκες:

θερμοκρασία,

υγρασία,

χρόνο.

Μέσα στη θάλασσα μπορεί να μην αποδομούνται με τον ίδιο τρόπο.

Για αυτό η αντικατάσταση ενός πλαστικού προϊόντος με ένα άλλο δεν αρκεί χωρίς σωστό σχεδιασμό και διαχείριση.

Τι μπορεί να κάνει ο απλός πολίτης;

Κανένας άνθρωπος δεν μπορεί μόνος του να λύσει το παγκόσμιο πρόβλημα.

Μπορεί όμως να μειώσει τη δική του συνεισφορά.

Πρακτικές επιλογές είναι:

• επαναχρησιμοποιούμενο μπουκάλι,
• επαναχρησιμοποιούμενες τσάντες,
• αποφυγή περιττών συσκευασιών,
• σωστή ανακύκλωση,
• αποφυγή σκουπιδιών σε δρόμους και παραλίες,
• συμμετοχή σε καθαρισμούς ακτών.

Η ατομική συμπεριφορά έχει αξία, αλλά πρέπει να συνοδεύεται από αλλαγές σε βιομηχανία, υποδομές και πολιτικές.

Γιατί το πρόβλημα είναι τόσο δύσκολο

Η πλαστική ρύπανση είναι κλασικό παράδειγμα ενός προβλήματος όπου ένα χρήσιμο προϊόν δημιουργεί μακροχρόνιες επιπτώσεις λόγω της τεράστιας κλίμακας χρήσης του.

Δεν είναι ότι το πλαστικό είναι από μόνο του «κακό».

Έχει τεράστια χρησιμότητα στην ιατρική, την τεχνολογία, τις μεταφορές και πολλές άλλες εφαρμογές.

Το πρόβλημα είναι κυρίως:

η υπερβολική χρήση,

ο σχεδιασμός προϊόντων μιας χρήσης,

και η ανεπαρκής διαχείριση στο τέλος της ζωής τους.

Αυτό που βλέπουμε στην παραλία είναι μόνο ένα μέρος του προβλήματος

Ένα πλαστικό μπουκάλι στην άμμο είναι εύκολο να φωτογραφηθεί.

Το πραγματικό πρόβλημα όμως είναι πολύ μεγαλύτερο.

Ένα μέρος του πλαστικού:

βρίσκεται στην επιφάνεια.

Ένα μέρος:

βυθίζεται.

Ένα μέρος:

καταλήγει σε ζώα.

Και ένα μέρος:

διασπάται σε όλο και μικρότερα σωματίδια.

Αυτός είναι ο λόγος που η σχέση μεταξύ πλαστικής ρύπανσης και μικροπλαστικών είναι τόσο σημαντική.

Το μεγάλο πλαστικό απόβλητο που βλέπουμε σήμερα μπορεί να γίνει το μικροπλαστικό που δεν θα μπορούμε εύκολα να δούμε αύριο.

Το πραγματικό στοίχημα είναι η πρόληψη

Η ανθρωπότητα έχει δημιουργήσει ένα υλικό εξαιρετικά ανθεκτικό.

Και στη συνέχεια άρχισε να το χρησιμοποιεί μαζικά για προϊόντα που συχνά χρειάζονται μόνο για λίγα λεπτά.

Αυτή είναι η βασική αντίφαση.

Το μεγαλύτερο μέρος της λύσης δεν θα έρθει προσπαθώντας να μαζέψουμε κάθε μικροσκοπικό πλαστικό από τον ωκεανό.

Θα έρθει αν καταφέρουμε να εμποδίσουμε πολύ περισσότερα πλαστικά να φτάσουν εκεί εξαρχής.

Γιατί όταν ένα πλαστικό έχει ήδη διασπαστεί σε εκατομμύρια μικροσκοπικά κομμάτια, το περιβαλλοντικό πρόβλημα γίνεται πολύ δυσκολότερο.

Και σε εκείνο το σημείο, από την πλαστική ρύπανση έχουμε πλέον περάσει στο επόμενο μεγάλο κεφάλαιο:

τα μικροπλαστικά.

Συχνές ερωτήσεις

Πώς φτάνει το πλαστικό στους ωκεανούς;

Μέσω απορριμμάτων από ξηρά, ποτάμια, βροχή, αποχετευτικά συστήματα, παραλίες και θαλάσσιες δραστηριότητες όπως η αλιεία.

Διαλύεται το πλαστικό στη θάλασσα;

Συνήθως δεν βιοδιασπάται όπως τα φυσικά υλικά. Με τον χρόνο μπορεί να θρυμματίζεται σε μικρότερα κομμάτια.

Τι είναι τα μικροπλαστικά;

Είναι πολύ μικρά πλαστικά σωματίδια, συνήθως κάτω από 5 χιλιοστά, που είτε παράγονται σε μικρό μέγεθος είτε προέρχονται από τη διάσπαση μεγαλύτερων αντικειμένων.

Ποιο είναι το μεγαλύτερο μέρος των θαλάσσιων απορριμμάτων;

Το πλαστικό αποτελεί τη μεγαλύτερη κατηγορία θαλάσσιων απορριμμάτων σύμφωνα με διεθνείς περιβαλλοντικές οργανώσεις.

Μπορούμε να καθαρίσουμε όλο το πλαστικό από τους ωκεανούς;

Οι τοπικοί καθαρισμοί βοηθούν, αλλά η πλήρης απομάκρυνση είναι εξαιρετικά δύσκολη. Η πρόληψη και η μείωση της εισροής νέου πλαστικού θεωρούνται κρίσιμες.

Πηγές

• UN Environment Programme – Plastic Pollution & Marine Litter
• UNEP – From Pollution to Solution: Global Assessment of Marine Litter and Plastic Pollution
• NOAA – Microplastics
• European Environment Agency – From Source to Sea: The Untold Story of Marine Litter
• European Environment Agency – Plastics