Ύφεση: Πώς Ξεκινά μια Οικονομική Κρίση και Γιατί Μπορεί να Επηρεάσει τους Πάντες

Μια οικονομία δεν αναπτύσσεται για πάντα με τον ίδιο ρυθμό.

Υπάρχουν περίοδοι στις οποίες:

οι επιχειρήσεις επενδύουν,

οι καταναλωτές ξοδεύουν,

οι τράπεζες δανείζουν,

η απασχόληση αυξάνεται,

και το εισόδημα μεγαλώνει.

Και υπάρχουν περίοδοι στις οποίες συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο.

Οι επιχειρήσεις πουλούν λιγότερο.

Οι επενδύσεις παγώνουν.

Οι καταναλωτές περιορίζουν τις αγορές.

Οι προσλήψεις μειώνονται.

Η ανεργία αρχίζει να ανεβαίνει.

Η οικονομική δραστηριότητα συρρικνώνεται.

Αυτό είναι το περιβάλλον που συνδέουμε με την οικονομική ύφεση.

Το παράξενο είναι ότι μια ύφεση δεν χρειάζεται πάντα να αρχίσει από κάποια τεράστια καταστροφή.

Μερικές φορές αρκεί μια σειρά μικρότερων γεγονότων που αρχίζουν να ενισχύουν το ένα το άλλο.

Και τότε δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος.

Τι είναι οικονομική ύφεση;

Με απλά λόγια, ύφεση είναι μια περίοδος κατά την οποία η οικονομική δραστηριότητα μειώνεται αισθητά και για ένα διάστημα.

Συχνά χρησιμοποιείται ως πρακτικός κανόνας η πτώση του πραγματικού ΑΕΠ για δύο συνεχόμενα τρίμηνα.

Αυτό όμως δεν αποτελεί απόλυτο παγκόσμιο ορισμό.

Οι οικονομολόγοι εξετάζουν συνήθως ένα ευρύτερο σύνολο δεδομένων:

παραγωγή,

εισόδημα,

κατανάλωση,

επενδύσεις,

απασχόληση,

βιομηχανική παραγωγή.

Ο λόγος είναι απλός.

Μια οικονομία είναι πολύ μεγαλύτερη και πιο σύνθετη από έναν μόνο αριθμό.

Τι είναι το ΑΕΠ και γιατί είναι τόσο σημαντικό;

Το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν, ή ΑΕΠ, προσπαθεί να μετρήσει τη συνολική αξία των τελικών αγαθών και υπηρεσιών που παράγονται μέσα σε μια οικονομία.

Σε πολύ απλοποιημένη μορφή μπορούμε να σκεφτούμε το ΑΕΠ ως το άθροισμα:

της κατανάλωσης,

των επενδύσεων,

των κρατικών δαπανών,

και των καθαρών εξαγωγών.

Όταν αρκετά από αυτά τα στοιχεία μειώνονται ταυτόχρονα, η συνολική οικονομική παραγωγή μπορεί να αρχίσει να συρρικνώνεται.

Ο οικονομικός κύκλος

Οι οικονομίες περνούν από διαφορετικές φάσεις.

Ανάπτυξη.

Κορύφωση.

Επιβράδυνση.

Ύφεση.

Ανάκαμψη.

Και ξανά ανάπτυξη.

Ο κύκλος δεν είναι απόλυτα προβλέψιμος.

Δεν υπάρχει ένας μηχανισμός που λέει ότι κάθε επτά ή δέκα χρόνια θα εμφανίζεται ύφεση.

Κάθε περίοδος έχει διαφορετικά αίτια και διάρκεια.

Υπάρχει όμως ένα βασικό μοτίβο:

η οικονομική δραστηριότητα δεν κινείται για πάντα σε ευθεία γραμμή.

Πώς ξεκινά μια ύφεση;

Δεν υπάρχει μία απάντηση.

Μια ύφεση μπορεί να ξεκινήσει από:

απότομη αύξηση επιτοκίων,

χρηματοπιστωτική κρίση,

κατάρρευση αγοράς ακινήτων,

ενεργειακό σοκ,

πανδημία,

γεωπολιτική κρίση,

μεγάλη πτώση επενδύσεων,

κατάρρευση εμπιστοσύνης,

υπερβολικό ιδιωτικό ή δημόσιο χρέος,

ή συνδυασμό πολλών από αυτά.

Το κοινό στοιχείο είναι ότι κάτι οδηγεί σε σημαντική μείωση της συνολικής οικονομικής δραστηριότητας.

Η κατανάλωση είναι τεράστιο κομμάτι της οικονομίας

Κάθε φορά που αγοράζουμε:

φαγητό,

ρούχα,

αυτοκίνητο,

ταξίδι,

καφέ,

υπηρεσίες,

η συγκεκριμένη δαπάνη αποτελεί εισόδημα για κάποια άλλη επιχείρηση ή εργαζόμενο.

Αυτό δημιουργεί έναν οικονομικό κύκλο.

Ο ένας ξοδεύει.

Ο άλλος εισπράττει.

Ο δεύτερος στη συνέχεια ξοδεύει μέρος του εισοδήματος κάπου αλλού.

Όταν αυτός ο μηχανισμός λειτουργεί ομαλά, η οικονομία κινείται.

Τι συμβαίνει όταν οι καταναλωτές φοβούνται;

Ας υποθέσουμε ότι οι άνθρωποι αρχίζουν να ανησυχούν ότι έρχεται οικονομική κρίση.

Κάποιος ακυρώνει την αγορά νέου αυτοκινήτου.

Άλλος αναβάλλει τις διακοπές.

Μια οικογένεια αποφασίζει να αποταμιεύσει περισσότερα.

Χιλιάδες παρόμοιες αποφάσεις μπορούν να μειώσουν τη συνολική κατανάλωση.

Οι επιχειρήσεις βλέπουν λιγότερες πωλήσεις.

Και τότε αρχίζουν και εκείνες να γίνονται πιο προσεκτικές.

Η εμπιστοσύνη μπορεί να γίνει οικονομική δύναμη

Αυτό είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά της οικονομίας.

Οι άνθρωποι δεν αντιδρούν μόνο σε όσα συμβαίνουν σήμερα.

Αντιδρούν και σε όσα πιστεύουν ότι θα συμβούν αύριο.

Αν ένας επιχειρηματίας περιμένει μεγάλη ανάπτυξη, μπορεί να:

προσλάβει προσωπικό,

αγοράσει εξοπλισμό,

ανοίξει δεύτερο κατάστημα.

Αν φοβάται ύφεση, μπορεί να κάνει το αντίθετο.

Άρα οι προσδοκίες μπορούν να επηρεάσουν την πραγματικότητα.

Πώς μια μικρή πτώση μπορεί να γίνει μεγαλύτερη

Φαντάσου μια επιχείρηση που βλέπει τις πωλήσεις της να μειώνονται 10%.

Για να προστατεύσει τα οικονομικά της:

μειώνει παραγγελίες από προμηθευτές,

παγώνει προσλήψεις,

κόβει διαφήμιση,

αναβάλλει επενδύσεις.

Οι προμηθευτές της τώρα έχουν λιγότερα έσοδα.

Κάνουν τις δικές τους περικοπές.

Και αυτές επηρεάζουν άλλες επιχειρήσεις.

Η αρχική πτώση μπορεί έτσι να πολλαπλασιαστεί σε ολόκληρη την οικονομία.

Τι είναι ο οικονομικός πολλαπλασιαστής;

Μια μεταβολή σε μία δαπάνη μπορεί να προκαλέσει μεγαλύτερη συνολική μεταβολή στην οικονομία.

Αν μια επιχείρηση επενδύσει ένα εκατομμύριο ευρώ, τα χρήματα αυτά δεν εξαφανίζονται.

Γίνονται εισόδημα για:

εργολάβους,

εργαζομένους,

προμηθευτές,

μεταφορικές,

άλλες επιχειρήσεις.

Ένα μέρος ξοδεύεται ξανά.

Το ίδιο φαινόμενο λειτουργεί και αντίστροφα.

Μια μεγάλη περικοπή δαπανών μπορεί να μεταφερθεί από επιχείρηση σε επιχείρηση.

Γιατί οι επενδύσεις πέφτουν τόσο εύκολα σε μια ύφεση;

Η επένδυση αφορά το μέλλον.

Μια επιχείρηση επενδύει σήμερα επειδή περιμένει ότι αύριο θα υπάρχει ζήτηση.

Αν οι προβλέψεις γίνουν αρνητικές, η επένδυση είναι από τα πρώτα πράγματα που μπορεί να αναβληθούν.

Δεν χρειάζεται σήμερα νέο εργοστάσιο αν πιστεύεις ότι οι πωλήσεις θα πέσουν.

Δεν χρειάζεται νέο ξενοδοχείο αν περιμένεις λιγότερους πελάτες.

Η αβεβαιότητα μπορεί επομένως να χτυπήσει πολύ γρήγορα τις επενδύσεις.

Ο ρόλος των επιτοκίων

Τα επιτόκια καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό πόσο κοστίζει ο δανεισμός.

Όταν είναι χαμηλά:

τα στεγαστικά είναι φθηνότερα,

οι επιχειρήσεις μπορούν να δανειστούν πιο εύκολα,

οι επενδύσεις γίνονται πιο ελκυστικές.

Όταν αυξάνονται σημαντικά, συμβαίνει το αντίθετο.

Ορισμένα επενδυτικά σχέδια παύουν να είναι κερδοφόρα.

Νοικοκυριά περιορίζουν τις αγορές με πίστωση.

Η αγορά ακινήτων μπορεί να επιβραδυνθεί.

Η οικονομία αρχίζει να χάνει ταχύτητα.

Μπορούν τα υψηλά επιτόκια να προκαλέσουν ύφεση;

Μπορούν να συμβάλουν σημαντικά.

Μια κεντρική τράπεζα μπορεί να αυξήσει τα επιτόκια για να περιορίσει υψηλό πληθωρισμό.

Στόχος είναι να μειωθεί η υπερβολική ζήτηση.

Το δύσκολο είναι να μειωθεί αρκετά ώστε να υποχωρήσει ο πληθωρισμός χωρίς να καταρρεύσει η οικονομική δραστηριότητα.

Αυτή είναι η ιδέα της λεγόμενης ομαλής προσγείωσης ή soft landing.

Τι είναι η “σκληρή προσγείωση”;

Όταν η οικονομική επιβράδυνση γίνει πολύ έντονη, μπορεί να μετατραπεί σε ύφεση.

Οι επιχειρήσεις μειώνουν παραγωγή.

Οι προσλήψεις σταματούν.

Η ανεργία ανεβαίνει.

Η κατανάλωση πέφτει.

Αυτό συχνά περιγράφεται ως hard landing.

Η κεντρική τράπεζα προσπαθεί επομένως να πετύχει μια εξαιρετικά δύσκολη ισορροπία.

Πώς μια κρίση ακινήτων μπορεί να προκαλέσει ύφεση

Τα ακίνητα έχουν ιδιαίτερη σημασία επειδή συνδέονται με:

τράπεζες,

στεγαστικά δάνεια,

κατασκευές,

οικογενειακό πλούτο,

επενδύσεις.

Αν οι τιμές ακινήτων έχουν ανέβει υπερβολικά και στη συνέχεια πέσουν απότομα, μπορεί να δημιουργηθούν πολλά προβλήματα μαζί.

Οι κατασκευές μειώνονται.

Η αξία περιουσίας νοικοκυριών υποχωρεί.

Τράπεζες αντιμετωπίζουν ζημιές από προβληματικά δάνεια.

Η κατανάλωση μπορεί να μειωθεί.

Η χρηματοπιστωτική κρίση είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη

Οι τράπεζες αποτελούν κρίσιμο μηχανισμό μιας σύγχρονης οικονομίας.

Δέχονται καταθέσεις.

Χορηγούν δάνεια.

Χρηματοδοτούν σπίτια.

Επιχειρήσεις.

Επενδύσεις.

Αν το τραπεζικό σύστημα αντιμετωπίσει σοβαρές απώλειες, μπορεί να περιορίσει δραστικά τη χορήγηση νέων δανείων.

Τότε ακόμη και υγιείς επιχειρήσεις μπορεί να δυσκολευτούν να βρουν χρηματοδότηση.

Τι είναι credit crunch;

Credit crunch είναι μια απότομη συρρίκνωση της διαθέσιμης πίστωσης.

Οι τράπεζες:

γίνονται πιο αυστηρές,

δανείζουν λιγότερο,

ζητούν περισσότερες εγγυήσεις,

ή αυξάνουν το κόστος χρηματοδότησης.

Αυτό μπορεί να επιδεινώσει μια ύφεση.

Χωρίς πίστωση, επιχειρήσεις δυσκολεύονται να επενδύσουν ή ακόμη και να χρηματοδοτήσουν καθημερινές ανάγκες.

Πώς λειτουργεί ο φαύλος κύκλος

Η ύφεση μπορεί να αυτοτροφοδοτείται.

Οι πωλήσεις πέφτουν.

Οι επιχειρήσεις μειώνουν προσωπικό.

Οι άνεργοι έχουν χαμηλότερο εισόδημα.

Καταναλώνουν λιγότερο.

Οι επιχειρήσεις χάνουν περισσότερες πωλήσεις.

Ακολουθούν νέες περικοπές.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους που μια αρχική επιβράδυνση μπορεί να αποκτήσει μεγάλη ένταση.

Γιατί η ανεργία συχνά ανεβαίνει με καθυστέρηση;

Οι επιχειρήσεις δεν θέλουν απαραίτητα να απολύσουν εργαζομένους μόλις εμφανιστούν οι πρώτες δυσκολίες.

Η πρόσληψη και η εκπαίδευση προσωπικού κοστίζουν.

Έτσι αρχικά μπορεί να:

μειώσουν υπερωρίες,

παγώσουν νέες προσλήψεις,

περιορίσουν ώρες εργασίας.

Εάν όμως η αδύναμη ζήτηση συνεχιστεί, τότε οι απολύσεις μπορεί να αυξηθούν.

Για αυτό η ανεργία θεωρείται συχνά δείκτης που ακολουθεί την οικονομική δραστηριότητα με κάποια καθυστέρηση.

Γιατί η ανεργία μπορεί να παραμένει υψηλή ακόμη και όταν τελειώσει η ύφεση;

Επειδή οι επιχειρήσεις περιμένουν να βεβαιωθούν ότι η ανάκαμψη είναι πραγματική.

Αρχικά μπορεί να αυξήσουν την παραγωγή με το υπάρχον προσωπικό.

Μόνο όταν η ζήτηση σταθεροποιηθεί αρχίζουν νέες προσλήψεις.

Άρα το ΑΕΠ μπορεί να έχει επιστρέψει σε θετική ανάπτυξη ενώ η αγορά εργασίας εξακολουθεί να δυσκολεύεται.

Τι συμβαίνει στους μισθούς;

Σε μια ύφεση η διαπραγματευτική δύναμη των εργαζομένων μπορεί να μειωθεί.

Υπάρχουν περισσότεροι άνθρωποι που αναζητούν δουλειά.

Οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν μικρότερη πίεση για αυξήσεις.

Οι νέες προσλήψεις μπορεί να γίνονται με πιο συγκρατημένους μισθούς.

Αυτό όμως εξαρτάται από:

τον κλάδο,

τις δεξιότητες,

τον πληθωρισμό,

την αγορά εργασίας,

και το θεσμικό πλαίσιο.

Τι γίνεται με τον πληθωρισμό σε μια ύφεση;

Συνήθως η χαμηλότερη ζήτηση μειώνει τις πληθωριστικές πιέσεις.

Οι επιχειρήσεις δυσκολεύονται περισσότερο να αυξήσουν τιμές όταν οι καταναλωτές αγοράζουν λιγότερο.

Ιστορικά, οι υφέσεις συχνά συνδέονται με πτώση του πληθωρισμού.

Υπάρχουν όμως εξαιρέσεις.

Το δύσκολο σενάριο του στασιμοπληθωρισμού

Μπορεί μια οικονομία να έχει ταυτόχρονα:

χαμηλή ανάπτυξη,

υψηλή ανεργία,

και υψηλό πληθωρισμό.

Αυτό είναι ο στασιμοπληθωρισμός.

Μπορεί να συμβεί για παράδειγμα όταν η οικονομία δέχεται ένα μεγάλο σοκ προσφοράς, όπως απότομη αύξηση του ενεργειακού κόστους.

Τότε οι τιμές ανεβαίνουν ενώ η παραγωγή μειώνεται.

Και η αντιμετώπιση γίνεται πολύ δυσκολότερη.

Τι συμβαίνει στις επιχειρήσεις;

Η ύφεση δεν επηρεάζει όλους τους κλάδους το ίδιο.

Περισσότερο ευάλωτες μπορεί να είναι δραστηριότητες που βασίζονται σε:

καταναλωτική διακριτική δαπάνη,

κατασκευές,

ακίνητα,

μεγάλα επενδυτικά projects,

αγορές με δανεισμό.

Αντίθετα, βασικές ανάγκες όπως τρόφιμα ή ορισμένες υπηρεσίες μπορεί να παρουσιάζουν μικρότερες διακυμάνσεις.

Γιατί οι μικρές επιχειρήσεις μπορεί να πιεστούν περισσότερο;

Οι μεγάλες επιχειρήσεις μπορεί να διαθέτουν:

περισσότερα ταμειακά διαθέσιμα,

ευκολότερη πρόσβαση σε δανεισμό,

μεγαλύτερη διαπραγματευτική δύναμη.

Μια μικρή επιχείρηση μπορεί να έχει μόνο λίγους μήνες οικονομικού περιθωρίου.

Αν οι πωλήσεις πέσουν απότομα αλλά:

το ενοίκιο,

οι μισθοί,

οι λογαριασμοί,

οι δόσεις

παραμένουν, η πίεση εμφανίζεται πολύ γρήγορα.

Τι συμβαίνει στο χρηματιστήριο;

Οι χρηματιστηριακές αγορές συχνά κινούνται πριν από την πραγματική οικονομία.

Γιατί;

Οι επενδυτές αγοράζουν και πουλούν με βάση τις προσδοκίες για το μέλλον.

Αν περιμένουν ύφεση, οι τιμές των μετοχών μπορεί να πέσουν πριν εμφανιστεί η ύφεση στα επίσημα στοιχεία.

Αν περιμένουν ανάκαμψη, μπορεί να αρχίσουν να ανεβαίνουν πριν βελτιωθεί η αγορά εργασίας.

Άρα πτώση χρηματιστηρίου σημαίνει ύφεση;

Όχι.

Οι αγορές μπορούν να πέσουν για πολλούς λόγους.

Αποτιμήσεις.

Επιτόκια.

Γεωπολιτικές εξελίξεις.

Κερδοφορία επιχειρήσεων.

Αλλαγές στις προσδοκίες.

Μια μεγάλη χρηματιστηριακή πτώση μπορεί να προηγείται ύφεσης, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη.

Τι γίνεται στις τιμές των ακινήτων;

Η ύφεση μπορεί να ασκήσει πίεση στην αγορά ακινήτων επειδή:

οι αγοραστές έχουν μεγαλύτερη αβεβαιότητα,

η ανεργία αυξάνεται,

η χρηματοδότηση μπορεί να είναι δυσκολότερη,

οι επενδυτές γίνονται πιο προσεκτικοί.

Όμως δεν πέφτουν υποχρεωτικά οι τιμές ακινήτων σε κάθε ύφεση.

Αν υπάρχει πολύ περιορισμένη προσφορά κατοικιών, η αγορά μπορεί να παραμείνει ανθεκτική.

Γιατί οι άνθρωποι αποταμιεύουν περισσότερο σε περιόδους φόβου;

Όταν το μέλλον φαίνεται αβέβαιο, τα νοικοκυριά αυξάνουν συχνά την οικονομική τους άμυνα.

Δημιουργούν μεγαλύτερο μαξιλάρι.

Αυτό είναι λογικό για το κάθε νοικοκυριό ξεχωριστά.

Αλλά αν όλοι ταυτόχρονα μειώσουν δραματικά την κατανάλωση, η οικονομική ζήτηση υποχωρεί.

Αυτό συνδέεται με το λεγόμενο παράδοξο της αποταμίευσης.

Τι είναι το παράδοξο της αποταμίευσης;

Για ένα άτομο, περισσότερη αποταμίευση μπορεί να είναι εξαιρετική επιλογή.

Για ολόκληρη την οικονομία μέσα σε μια βαθιά ύφεση, αν όλοι μειώσουν ταυτόχρονα τις δαπάνες τους, το συνολικό εισόδημα μπορεί να πέσει.

Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ότι η κοινωνία προσπαθεί να αποταμιεύσει περισσότερο αλλά η οικονομική δραστηριότητα μειώνεται.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η αποταμίευση είναι κακή.

Δείχνει ότι ατομικά και συνολικά οικονομικά αποτελέσματα δεν είναι πάντα τα ίδια.

Πώς αντιδρά μια κεντρική τράπεζα;

Όταν ο πληθωρισμός το επιτρέπει, μπορεί να μειώσει τα επιτόκια.

Έτσι:

ο δανεισμός γίνεται φθηνότερος,

οι επενδύσεις μπορεί να ενισχυθούν,

τα στεγαστικά γίνονται πιο προσιτά,

η κατανάλωση μπορεί να στηριχθεί.

Η κεντρική τράπεζα μπορεί επίσης, σε εξαιρετικές καταστάσεις, να χρησιμοποιήσει άλλα εργαλεία νομισματικής πολιτικής.

Γιατί η μείωση επιτοκίων δεν λειτουργεί αμέσως;

Γιατί η οικονομία χρειάζεται χρόνο.

Μπορεί να μειωθεί σήμερα το βασικό επιτόκιο.

Αλλά μια επιχείρηση που φοβάται κατάρρευση της ζήτησης δεν θα χτίσει νέο εργοστάσιο αύριο μόνο επειδή το δάνειο έγινε λίγο φθηνότερο.

Χρειάζεται να επιστρέψει και η εμπιστοσύνη.

Τι μπορεί να κάνει μια κυβέρνηση;

Η κυβέρνηση διαθέτει τη δημοσιονομική πολιτική.

Μπορεί να:

αυξήσει δημόσιες επενδύσεις,

μειώσει ορισμένους φόρους,

στηρίξει εισοδήματα,

ενισχύσει ανέργους,

χρηματοδοτήσει υποδομές,

δώσει προσωρινή στήριξη σε επιχειρήσεις.

Στόχος είναι να αποτραπεί μια υπερβολικά μεγάλη κατάρρευση της συνολικής ζήτησης.

Γιατί αυξάνονται συχνά τα κρατικά ελλείμματα σε μια ύφεση;

Για δύο λόγους.

Πρώτον, πέφτουν τα φορολογικά έσοδα.

Οι επιχειρήσεις έχουν χαμηλότερα κέρδη.

Οι εργαζόμενοι μπορεί να έχουν μικρότερο εισόδημα.

Η κατανάλωση μειώνεται.

Δεύτερον, αυξάνονται ορισμένες κρατικές δαπάνες.

Επιδόματα ανεργίας.

Κοινωνική στήριξη.

Προγράμματα ενίσχυσης.

Έτσι το δημοσιονομικό έλλειμμα μπορεί να αυξηθεί ακόμη και χωρίς κάποια νέα τεράστια κυβερνητική απόφαση.

Τι είναι οι αυτόματοι σταθεροποιητές;

Είναι μηχανισμοί που λειτουργούν χωρίς κάθε φορά να απαιτείται νέα νομοθεσία.

Για παράδειγμα:

όταν κάποιος χάνει τη δουλειά του, πληρώνει λιγότερους φόρους και μπορεί να λαμβάνει επίδομα ανεργίας.

Άρα το κράτος αυτόματα αφαιρεί λιγότερα χρήματα από την οικονομία και διοχετεύει περισσότερη στήριξη.

Αυτό περιορίζει κάπως την πτώση της ζήτησης.

Γιατί δεν μπορεί η κυβέρνηση απλώς να ξοδέψει απεριόριστα;

Επειδή το δημόσιο χρήμα δεν είναι δωρεάν.

Οι υψηλότερες δαπάνες μπορεί να οδηγήσουν σε:

μεγαλύτερο δημόσιο χρέος,

αυξημένες μελλοντικές πληρωμές τόκων,

πιέσεις στον πληθωρισμό,

προβλήματα αξιοπιστίας αν η δημοσιονομική κατάσταση είναι ήδη αδύναμη.

Άρα η δημοσιονομική στήριξη πρέπει να σχεδιάζεται ανάλογα με τη σοβαρότητα της ύφεσης και τις δυνατότητες της χώρας.

Όλες οι υφέσεις είναι ίδιες;

Καθόλου.

Μία ύφεση μπορεί να είναι:

ρηχή και σύντομη,

βαθιά και σύντομη,

ή βαθιά και παρατεταμένη.

Μια ύφεση που προκαλείται από αύξηση επιτοκίων μπορεί να έχει διαφορετική εξέλιξη από μια ύφεση που ξεκινά από τραπεζική κρίση.

Οι χρηματοπιστωτικές κρίσεις μπορούν να είναι ιδιαίτερα δύσκολες επειδή καταστρέφουν τον μηχανισμό χρηματοδότησης της ίδιας της οικονομίας.

Ύφεση και οικονομική κρίση είναι το ίδιο;

Όχι ακριβώς.

Η ύφεση αναφέρεται κυρίως στη συρρίκνωση της οικονομικής δραστηριότητας.

Ο όρος οικονομική κρίση είναι ευρύτερος.

Μπορεί να περιλαμβάνει:

τραπεζική κρίση,

κρίση δημόσιου χρέους,

νομισματική κρίση,

κατάρρευση αγοράς ακινήτων,

ή άλλες σοβαρές διαταραχές.

Μια οικονομική κρίση μπορεί να προκαλέσει ύφεση, αλλά οι δύο έννοιες δεν είναι ταυτόσημες.

Τι είναι οικονομική κατάθλιψη;

Η κατάθλιψη ή depression είναι ένας λιγότερο αυστηρά ορισμένος όρος που χρησιμοποιείται για εξαιρετικά βαθιές και παρατεταμένες οικονομικές καταρρεύσεις.

Το πιο γνωστό ιστορικό παράδειγμα είναι η Μεγάλη Ύφεση της δεκαετίας του 1930.

Δεν αποκαλούμε κάθε σοβαρή ύφεση «κατάθλιψη».

Ο όρος συνήθως προορίζεται για ακραίες ιστορικές περιπτώσεις.

Πώς εξαπλώνεται μια ύφεση από μία χώρα σε άλλη;

Οι σύγχρονες οικονομίες είναι συνδεδεμένες.

Μέσω:

εμπορίου,

τουρισμού,

τραπεζών,

επενδύσεων,

χρηματοπιστωτικών αγορών,

ενέργειας,

εφοδιαστικών αλυσίδων.

Αν μια μεγάλη οικονομία μπει σε ύφεση, εισάγει λιγότερα προϊόντα.

Οι εξαγωγείς άλλων χωρών χάνουν πωλήσεις.

Η επιβράδυνση μπορεί έτσι να μεταδοθεί διεθνώς.

Γιατί οι ΗΠΑ επηρεάζουν τόσο πολύ τον κόσμο;

Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν τεράστια οικονομία και βαθιές χρηματοπιστωτικές αγορές.

Το δολάριο χρησιμοποιείται παγκοσμίως.

Οι αμερικανικές χρηματαγορές συνδέονται με επενδυτές σε ολόκληρο τον πλανήτη.

Έτσι μια μεγάλη αμερικανική ύφεση μπορεί να επηρεάσει:

εμπόριο,

χρηματοδότηση,

επενδύσεις,

τιμές περιουσιακών στοιχείων,

και παγκόσμια εμπιστοσύνη.

Ιστορικά, αρκετές παγκόσμιες υφέσεις έχουν συμπέσει με υφέσεις στις ΗΠΑ λόγω αυτών των ισχυρών διασυνδέσεων.

Τι σημαίνει ύφεση για την Ελλάδα;

Η ελληνική οικονομία είναι σχετικά μικρή και ανοικτή.

Επηρεάζεται σημαντικά από:

τον τουρισμό,

τις εξαγωγές,

την ευρωπαϊκή οικονομία,

την ενέργεια,

τα επιτόκια,

τις επενδύσεις.

Μια ισχυρή ύφεση στην Ευρώπη μπορεί να μειώσει τη ζήτηση για ελληνικές εξαγωγές ή τουριστικές υπηρεσίες.

Αντίστοιχα, διεθνείς χρηματοπιστωτικές συνθήκες μπορούν να επηρεάσουν το κόστος χρηματοδότησης επιχειρήσεων και κράτους.

Η Ελλάδα έχει ιδιαίτερη εμπειρία με τις υφέσεις

Η ελληνική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας έδειξε πόσο σοβαρή μπορεί να γίνει μια ύφεση όταν συνδυάζονται:

δημοσιονομική κρίση,

περιορισμένη πρόσβαση σε χρηματοδότηση,

τραπεζικά προβλήματα,

πτώση επενδύσεων,

και μεγάλη αύξηση ανεργίας.

Η σχέση μεταξύ παραγωγής και ανεργίας ήταν ιδιαίτερα έντονη στην Ελλάδα κατά εκείνη την περίοδο.

Πότε τελειώνει μια ύφεση;

Τεχνικά, η ύφεση τελειώνει όταν η οικονομική δραστηριότητα φτάσει στο χαμηλότερο σημείο και αρχίσει να ανακάμπτει.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η οικονομία έχει επιστρέψει εκεί που ήταν πριν.

Μια χώρα μπορεί να βγει από την ύφεση αλλά:

η ανεργία να παραμένει υψηλή,

τα εισοδήματα να παραμένουν χαμηλότερα,

οι επιχειρήσεις να εξακολουθούν να δυσκολεύονται.

Το τέλος της ύφεσης είναι η αρχή της ανάκαμψης.

Όχι η ολοκλήρωσή της.

Ποιος αποφασίζει αν μια χώρα βρίσκεται σε ύφεση;

Δεν υπάρχει παγκόσμια αρχή που ανακοινώνει επίσημα όλες τις υφέσεις.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα, το NBER εξετάζει ένα ευρύ σύνολο οικονομικών δεδομένων και καθορίζει τις κορυφώσεις και τα χαμηλά σημεία του οικονομικού κύκλου.

Σε άλλες χώρες, ο όρος χρησιμοποιείται συνήθως με βάση επίσημα στοιχεία ΑΕΠ και άλλους οικονομικούς δείκτες.

Ποιοι δείκτες προειδοποιούν για ύφεση;

Οι οικονομολόγοι παρακολουθούν δεκάδες στοιχεία.

Μεταξύ άλλων:

ΑΕΠ,

βιομηχανική παραγωγή,

λιανικές πωλήσεις,

ανεργία,

νέες θέσεις εργασίας,

δείκτες επιχειρηματικής εμπιστοσύνης,

πιστωτική επέκταση,

αγορά κατοικίας,

νέες παραγγελίες,

καμπύλη αποδόσεων ομολόγων.

Κανένας δείκτης όμως δεν προβλέπει κάθε ύφεση με ακρίβεια.

Τι είναι η ανεστραμμένη καμπύλη αποδόσεων;

Κανονικά τα μακροπρόθεσμα κρατικά ομόλογα έχουν υψηλότερες αποδόσεις από τα βραχυπρόθεσμα.

Όταν συμβαίνει το αντίθετο και τα βραχυπρόθεσμα επιτόκια ξεπερνούν τα μακροπρόθεσμα, λέμε ότι η καμπύλη αποδόσεων έχει αντιστραφεί.

Ιστορικά, αυτό έχει προηγηθεί αρκετών υφέσεων.

Δεν αποτελεί όμως τέλειο χρονόμετρο.

Μπορεί να υπάρξει μεγάλη καθυστέρηση και δεν σημαίνει ότι κάθε αναστροφή οδηγεί αναγκαστικά σε ύφεση.

Μπορεί να υπάρχει “τεχνική ύφεση” χωρίς μεγάλη κρίση;

Ναι.

Μια οικονομία μπορεί να εμφανίσει δύο συνεχόμενα τρίμηνα μικρής συρρίκνωσης χωρίς:

μαζικές απολύσεις,

τραπεζική κρίση,

κατάρρευση κατανάλωσης.

Για αυτό ο όρος «τεχνική ύφεση» χρησιμοποιείται συχνά όταν ο πρακτικός κανόνας του ΑΕΠ εκπληρώνεται αλλά η συνολική εικόνα δεν θυμίζει βαθιά οικονομική κρίση.

Τι είναι η στασιμότητα;

Μια οικονομία μπορεί να μην βρίσκεται σε καθαρή ύφεση αλλά να αναπτύσσεται τόσο αργά ώστε οι πολίτες να αισθάνονται ότι τίποτα δεν βελτιώνεται.

Η παραγωγικότητα μπορεί να είναι χαμηλή.

Οι επενδύσεις ανεπαρκείς.

Οι πραγματικοί μισθοί στάσιμοι.

Αυτό μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα διαφορετικά από μια σύντομη ύφεση.

Μια οικονομία που δεν καταρρέει αλλά παραμένει στάσιμη για πολλά χρόνια μπορεί να χάσει σημαντικό μέρος του δυναμισμού της.

Μπορεί μια ύφεση να έχει και “θετικές” συνέπειες;

Ο πόνος μιας ύφεσης είναι πραγματικός, κυρίως λόγω απώλειας θέσεων εργασίας και εισοδήματος.

Ωστόσο οι οικονομικές διορθώσεις μπορούν να οδηγήσουν σε:

μείωση υπερβολικών αποτιμήσεων,

αναδιάρθρωση μη βιώσιμων επιχειρήσεων,

μεταφορά κεφαλαίων σε πιο παραγωγικούς τομείς,

μείωση ορισμένων πληθωριστικών πιέσεων.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι υφέσεις είναι επιθυμητές.

Το ανθρώπινο και κοινωνικό κόστος μπορεί να είναι μεγάλο.

Γιατί κάποιες επιχειρήσεις γεννιούνται μέσα σε κρίσεις;

Μια ύφεση δεν σταματά κάθε επιχειρηματική δραστηριότητα.

Αλλάζουν οι ανάγκες.

Οι τιμές ορισμένων περιουσιακών στοιχείων πέφτουν.

Εμφανίζονται νέες τεχνολογίες.

Υπάρχουν λιγότεροι ανταγωνιστές.

Κάποιοι επιχειρηματίες εκμεταλλεύονται αυτές τις αλλαγές για να δημιουργήσουν νέα επιχειρηματικά μοντέλα.

Η ύφεση λοιπόν αναδιαμορφώνει την οικονομία, δεν την παγώνει πλήρως.

Τι μπορεί να κάνει ένα νοικοκυριό πριν από μια ύφεση;

Δεν μπορεί να προβλέψει με βεβαιότητα πότε θα έρθει η επόμενη ύφεση.

Μπορεί όμως να έχει καλύτερη οικονομική ανθεκτικότητα.

Ένα λογικό πλαίσιο περιλαμβάνει:

• ταμειακό απόθεμα για έκτακτες ανάγκες,
• έλεγχο του ακριβού χρέους,
• προσοχή σε υπερβολικά υψηλές σταθερές δαπάνες,
• διαφοροποίηση εισοδήματος όπου είναι εφικτό,
• αποφυγή πανικού στις επενδυτικές αποφάσεις,
• διατήρηση επαγγελματικών δεξιοτήτων που παραμένουν χρήσιμες στην αγορά εργασίας.

Ο στόχος δεν είναι να προβλέψουμε την επόμενη κρίση.

Είναι να είμαστε λιγότερο ευάλωτοι όταν εμφανιστεί.

Γιατί οι υφέσεις δεν μπορούν να εξαφανιστούν εντελώς;

Οι σύγχρονες οικονομίες έχουν γίνει πιο εξελιγμένες.

Κεντρικές τράπεζες.

Καταθέσεις ασφαλισμένες.

Δημοσιονομικοί μηχανισμοί.

Κοινωνικά δίχτυα ασφαλείας.

Καλύτερη τραπεζική εποπτεία.

Όλα αυτά μπορούν να μειώσουν την ένταση ορισμένων κρίσεων.

Δεν μπορούν όμως να εξαφανίσουν:

τα λάθη,

τις φούσκες,

τα εξωτερικά σοκ,

την υπερβολική αισιοδοξία,

τον φόβο,

τις γεωπολιτικές κρίσεις.

Ο οικονομικός κύκλος πιθανότατα θα συνεχίσει να αποτελεί μέρος της οικονομικής ζωής.

Η οικονομία είναι τελικά ένα τεράστιο δίκτυο εμπιστοσύνης

Όταν ένας καταναλωτής αγοράζει ένα σπίτι, πιστεύει ότι θα έχει εισόδημα για χρόνια.

Όταν μια τράπεζα δίνει στεγαστικό, πιστεύει ότι ο δανειολήπτης θα πληρώνει.

Όταν μια επιχείρηση προσλαμβάνει, πιστεύει ότι θα έχει πελάτες.

Όταν ένας επενδυτής αγοράζει μετοχές, πιστεύει σε μελλοντικά κέρδη.

Η οικονομία λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό πάνω σε προσδοκίες για το μέλλον.

Όταν αυτές οι προσδοκίες καταρρεύσουν ταυτόχρονα, η οικονομική δραστηριότητα μπορεί να πέσει εκπληκτικά γρήγορα.

Συμπέρασμα

Μια ύφεση δεν είναι απλώς δύο αρνητικά τρίμηνα σε έναν πίνακα στατιστικών.

Είναι ένας μηχανισμός που μπορεί να περάσει από ολόκληρη την οικονομία.

Η κατανάλωση μειώνεται.

Οι επιχειρήσεις περιορίζουν επενδύσεις.

Οι τράπεζες γίνονται πιο προσεκτικές.

Οι προσλήψεις παγώνουν.

Η ανεργία ανεβαίνει.

Τα εισοδήματα πιέζονται.

Και η χαμηλότερη δαπάνη δημιουργεί νέα πίεση στις επιχειρήσεις.

Αυτός είναι ο φαύλος κύκλος που προσπαθούν να σπάσουν κυβερνήσεις και κεντρικές τράπεζες.

Με χαμηλότερα επιτόκια όταν αυτό είναι εφικτό.

Με δημόσιες δαπάνες.

Με κοινωνική προστασία.

Με στήριξη της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας.

Κάθε ύφεση είναι διαφορετική.

Κάποιες διαρκούν λίγο.

Άλλες αφήνουν σημάδια για χρόνια.

Το σημαντικό όμως είναι ότι οι οικονομίες ιστορικά δεν παραμένουν για πάντα σε ύφεση.

Μετά την πτώση έρχεται κάποια στιγμή η σταθεροποίηση.

Μετά η ανάκαμψη.

Και τελικά ένας νέος κύκλος ανάπτυξης.

Τι σημαίνει οικονομική ύφεση;

Είναι μια περίοδος σημαντικής μείωσης της οικονομικής δραστηριότητας, η οποία συνήθως συνοδεύεται από πτώση παραγωγής και επενδύσεων και συχνά από άνοδο της ανεργίας.

Δύο τρίμηνα αρνητικού ΑΕΠ σημαίνουν πάντα ύφεση;

Είναι ένας πολύ διαδεδομένος πρακτικός κανόνας, αλλά οι οικονομολόγοι μπορούν να εξετάζουν και άλλα στοιχεία όπως εισόδημα, παραγωγή, απασχόληση και κατανάλωση.

Τι προκαλεί μια ύφεση;

Μπορεί να προκληθεί από υψηλά επιτόκια, χρηματοπιστωτική κρίση, πτώση κατανάλωσης ή επενδύσεων, ενεργειακό σοκ, κρίση ακινήτων, πανδημία ή συνδυασμό παραγόντων.

Τι συμβαίνει στην ανεργία σε μια ύφεση;

Συνήθως αυξάνεται, αλλά συχνά με καθυστέρηση επειδή οι επιχειρήσεις προσπαθούν αρχικά να αποφύγουν τις απολύσεις.

Πέφτουν πάντα οι τιμές σε μια ύφεση;

Όχι. Συνήθως μειώνονται οι πληθωριστικές πιέσεις, αλλά σε περιπτώσεις όπως ο στασιμοπληθωρισμός μπορεί να υπάρχει οικονομική αδυναμία και υψηλός πληθωρισμός ταυτόχρονα.

Πώς σταματά μια ύφεση;

Η ανάκαμψη μπορεί να υποστηριχθεί από χαμηλότερα επιτόκια, αυξημένη κατανάλωση και επενδύσεις, κρατική στήριξη, αποκατάσταση της τραπεζικής χρηματοδότησης και κυρίως επιστροφή της εμπιστοσύνης.

Πόσο διαρκεί μια ύφεση;

Δεν υπάρχει σταθερή διάρκεια. Ορισμένες είναι σύντομες και ήπιες, ενώ άλλες μπορεί να είναι βαθιές και να έχουν συνέπειες που διαρκούν πολλά χρόνια.

Πηγές & References

• International Monetary Fund – Recession: When Bad Times Prevail
• International Monetary Fund – Unemployment
• OECD – Economic Outlook
• World Bank – Global Economic Prospects
• European Central Bank – Monetary Policy
• Eurostat – Economy and Finance
• NBER – Business Cycle Dating
• Bank of Greece