Δημόσιο Χρέος: Πώς μια Χώρα Χρωστά Δισεκατομμύρια και Γιατί Δεν τα Ξεπληρώνει Ποτέ Όλα

Ακούμε συχνά ότι μια χώρα χρωστά 100, 500 δισεκατομμύρια ή ακόμη και τρισεκατομμύρια ευρώ.

Και η πρώτη σκέψη είναι σχεδόν αυτονόητη:

Σε ποιον ακριβώς τα χρωστά;

Υπάρχει κάποιος τεράστιος τραπεζικός λογαριασμός στον οποίο μια κυβέρνηση πρέπει κάποτε να καταθέσει ολόκληρο το ποσό;

Και αν μια χώρα χρωστά περισσότερα από όσα παράγει μέσα σε έναν χρόνο, γιατί δεν χρεοκοπεί αμέσως;

Η πραγματικότητα είναι αρκετά διαφορετική από ένα συνηθισμένο προσωπικό δάνειο.

Τα κράτη μπορούν να δανείζονται για δεκαετίες.

Εκδίδουν νέα ομόλογα.

Αποπληρώνουν παλαιότερα.

Αναχρηματοδοτούν χρέος.

Πληρώνουν τόκους.

Και σε πολλές περιπτώσεις το συνολικό δημόσιο χρέος δεν μηδενίζεται ποτέ.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το χρέος είναι αδιάφορο.

Σημαίνει ότι για μια χώρα η σημαντικότερη ερώτηση δεν είναι:

«Πότε θα ξεπληρώσει όλα τα χρέη της;»

Αλλά:

«Μπορεί να συνεχίσει να εξυπηρετεί το χρέος της χωρίς να καταστρέψει την οικονομία της;»

Τι είναι το δημόσιο χρέος;

Δημόσιο χρέος είναι, σε γενικές γραμμές, το σύνολο των οικονομικών υποχρεώσεων που έχει συσσωρεύσει το κράτος μέσω δανεισμού.

Μια κυβέρνηση έχει έσοδα.

Φόρους εισοδήματος.

ΦΠΑ.

Φόρους επιχειρήσεων.

Ειδικούς φόρους.

Εισφορές και άλλα δημόσια έσοδα.

Παράλληλα έχει δαπάνες.

Μισθούς.

Συντάξεις.

Υγεία.

Παιδεία.

Άμυνα.

Υποδομές.

Επιδόματα.

Τόκους χρέους.

Όταν οι δαπάνες ξεπερνούν τα έσοδα, δημιουργείται δημοσιονομικό έλλειμμα.

Και το κράτος πρέπει να χρηματοδοτήσει αυτή τη διαφορά.

Ένας βασικός τρόπος είναι ο δανεισμός.

Έλλειμμα και χρέος δεν είναι το ίδιο πράγμα

Αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη.

Το έλλειμμα είναι ροή.

Μετρά πόσο περισσότερα ξόδεψε το κράτος από όσα εισέπραξε μέσα σε μια συγκεκριμένη περίοδο.

Το χρέος είναι απόθεμα.

Είναι το συσσωρευμένο αποτέλεσμα προηγούμενων δανειακών αναγκών και άλλων μεταβολών.

Σκέψου μια μπανιέρα.

Το νερό που μπαίνει κάθε χρόνο αντιστοιχεί περίπου στο νέο έλλειμμα.

Το συνολικό νερό που βρίσκεται ήδη μέσα αντιστοιχεί στο χρέος.

Πώς δανείζεται μια χώρα;

Ένας από τους βασικούς μηχανισμούς είναι η έκδοση κρατικών ομολόγων.

Ένα ομόλογο είναι ουσιαστικά μια υπόσχεση πληρωμής.

Το κράτος λέει:

«Δώσε μου σήμερα χρήματα και εγώ θα σου πληρώνω την προβλεπόμενη απόδοση και θα σου επιστρέψω το κεφάλαιο σύμφωνα με τους όρους του τίτλου».

Τα ομόλογα μπορούν να έχουν διαφορετικές διάρκειες.

Λίγους μήνες.

Δύο χρόνια.

Πέντε χρόνια.

Δέκα χρόνια.

Τριάντα χρόνια.

Ή ακόμη περισσότερο σε ορισμένες περιπτώσεις.

Ποιος αγοράζει τα κρατικά ομόλογα;

Πολλοί διαφορετικοί επενδυτές.

Τράπεζες.

Ασφαλιστικές εταιρείες.

Συνταξιοδοτικά ταμεία.

Επενδυτικά funds.

Ιδιώτες.

Κεντρικές τράπεζες.

Άλλες δημόσιες οντότητες.

Ξένοι θεσμικοί επενδυτές.

Άρα όταν λέμε ότι «η χώρα χρωστά», δεν σημαίνει ότι υπάρχει ένας μοναδικός πιστωτής.

Το χρέος μπορεί να είναι κατανεμημένο σε χιλιάδες ή εκατομμύρια επενδυτές και οργανισμούς.

Γιατί κάποιος δανείζει χρήματα σε μια κυβέρνηση;

Επειδή περιμένει απόδοση.

Τα κρατικά ομόλογα αποτελούν βασικό κομμάτι του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος.

Σε χώρες με ισχυρή πιστοληπτική ικανότητα, ο κρατικός δανεισμός μπορεί να θεωρείται σχετικά χαμηλού κινδύνου.

Οι επενδυτές αγοράζουν ομόλογα επειδή θέλουν:

σταθερό εισόδημα,

διατήρηση κεφαλαίου,

διαφοροποίηση,

ρευστότητα,

ή ένα σχετικά ασφαλές περιουσιακό στοιχείο.

Τι είναι η απόδοση ενός ομολόγου;

Η απόδοση δείχνει ουσιαστικά τι κερδίζει ένας επενδυτής σε σχέση με την τιμή που πληρώνει για το ομόλογο.

Και εδώ υπάρχει μια πολύ σημαντική σχέση.

Όταν η τιμή ενός υπάρχοντος ομολόγου πέφτει, η απόδοσή του συνήθως ανεβαίνει.

Όταν η τιμή ανεβαίνει, η απόδοση πέφτει.

Οι αποδόσεις των κρατικών ομολόγων παρακολουθούνται καθημερινά επειδή δίνουν μια ένδειξη για το πόσο ακριβά μπορεί να δανειστεί μια χώρα από τις αγορές.

Γιατί μια χώρα πληρώνει μεγαλύτερο επιτόκιο από μια άλλη;

Επειδή οι επενδυτές αξιολογούν τον κίνδυνο.

Εξετάζουν μεταξύ άλλων:

το μέγεθος του χρέους,

την ανάπτυξη της οικονομίας,

τα δημοσιονομικά ελλείμματα,

την πολιτική σταθερότητα,

τον πληθωρισμό,

τη νομισματική πολιτική,

την αξιοπιστία των θεσμών,

την ιστορία αποπληρωμών.

Όσο μεγαλύτερος θεωρείται ο κίνδυνος, τόσο μεγαλύτερη απόδοση συνήθως απαιτεί ο επενδυτής.

Τι είναι το spread που ακούμε στις ειδήσεις;

Το spread είναι η διαφορά απόδοσης μεταξύ δύο ομολόγων.

Στην Ευρωζώνη, για παράδειγμα, συχνά συγκρίνεται η απόδοση του δεκαετούς ομολόγου μιας χώρας με το αντίστοιχο γερμανικό.

Εάν η διαφορά αυξηθεί πολύ, αυτό μπορεί να σημαίνει ότι οι αγορές απαιτούν μεγαλύτερο ασφάλιστρο κινδύνου για να δανείσουν τη συγκεκριμένη χώρα.

Το spread λοιπόν λειτουργεί σαν ένας από τους «θερμομέτρες» εμπιστοσύνης των αγορών.

Γιατί οι κυβερνήσεις δεν αποπληρώνουν απλώς όλο το χρέος;

Γιατί ένα κράτος δεν λειτουργεί όπως ένα νοικοκυριό που έχει στόχο να κλείσει το στεγαστικό του και να μείνει χωρίς δάνεια.

Όταν λήγει ένα κρατικό ομόλογο, η κυβέρνηση μπορεί να εκδώσει ένα νέο.

Με τα χρήματα του νέου δανεισμού αποπληρώνει το παλαιότερο.

Αυτό ονομάζεται αναχρηματοδότηση ή rollover του χρέους.

Και συμβαίνει συνεχώς στις περισσότερες σύγχρονες οικονομίες.

Ένα απλό παράδειγμα

Ας πούμε ότι ένα κράτος έχει ομόλογο 10 δισεκατομμυρίων ευρώ που λήγει φέτος.

Δεν χρειάζεται απαραίτητα να διαθέτει 10 δισεκατομμύρια σε μετρητά από φόρους.

Μπορεί να εκδώσει νέο ομόλογο αξίας 10 δισεκατομμυρίων.

Νέοι επενδυτές αγοράζουν το νέο ομόλογο.

Το κράτος χρησιμοποιεί τα κεφάλαια για να αποπληρώσει εκείνο που λήγει.

Το χρέος συνεχίζει να υπάρχει.

Απλώς αλλάζει η λήξη και πιθανώς το κόστος του.

Άρα μια χώρα μπορεί να χρωστά για πάντα;

Θεωρητικά, το δημόσιο χρέος μπορεί να ανακυκλώνεται για εξαιρετικά μεγάλο χρονικό διάστημα.

Δεν υπάρχει κάποιος οικονομικός νόμος που απαιτεί κάθε κράτος να φτάσει κάποτε σε μηδενικό χρέος.

Αυτό που έχει σημασία είναι η βιωσιμότητα.

Μπορεί το κράτος να πληρώνει τους τόκους;

Μπορεί να αναχρηματοδοτεί τις λήξεις;

Έχει πρόσβαση στις αγορές;

Αναπτύσσεται η οικονομία;

Πόσο γρήγορα αυξάνεται το χρέος σε σχέση με το εισόδημα της χώρας;

Γιατί μετράμε το χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ;

Το απόλυτο ποσό δεν λέει όλη την ιστορία.

Ένα χρέος 100 δισεκατομμυρίων μπορεί να είναι τεράστιο για μια μικρή οικονομία.

Και σχετικά μικρό για μια οικονομία πολλών τρισεκατομμυρίων.

Για αυτό χρησιμοποιείται ο λόγος:

Δημόσιο χρέος / ΑΕΠ.

Το ΑΕΠ αντιπροσωπεύει την αξία των αγαθών και υπηρεσιών που παράγονται στην οικονομία.

Ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ προσφέρει μια πρώτη εικόνα του μεγέθους του χρέους σε σχέση με την οικονομική βάση της χώρας.

Χρέος 100% του ΑΕΠ σημαίνει ότι η χώρα χρωστά όσα παράγει σε έναν χρόνο

Περίπου αυτή είναι η λογική του δείκτη.

Δεν σημαίνει όμως ότι πρέπει να σταματήσει όλη η χώρα να λειτουργεί για έναν χρόνο και να δώσει το ΑΕΠ στους πιστωτές.

Το ΑΕΠ δεν είναι τραπεζικός λογαριασμός της κυβέρνησης.

Είναι μέτρο οικονομικής παραγωγής.

Ο δείκτης χρησιμοποιείται κυρίως για σύγκριση και αξιολόγηση της δυναμικής του χρέους.

Υπάρχει ένα “μαγικό” ποσοστό πάνω από το οποίο μια χώρα χρεοκοπεί;

Όχι.

Δεν υπάρχει ένας παγκόσμιος αριθμός όπως 90%, 100% ή 150% που σημαίνει αυτόματα χρεοκοπία.

Δύο χώρες μπορούν να έχουν παρόμοιο λόγο χρέους προς ΑΕΠ και εντελώς διαφορετικό επίπεδο κινδύνου.

Γιατί;

Επειδή έχει σημασία:

σε ποιο νόμισμα είναι το χρέος,

ποιος το κατέχει,

πότε λήγει,

ποιο είναι το επιτόκιο,

πόσο γρήγορα αναπτύσσεται η οικονομία,

και πόση εμπιστοσύνη υπάρχει στους θεσμούς.

Η διάρκεια του χρέους είναι εξαιρετικά σημαντική

Ας συγκρίνουμε δύο χώρες.

Και οι δύο χρωστούν 200 δισεκατομμύρια.

Η πρώτη πρέπει να αναχρηματοδοτήσει 80 δισεκατομμύρια μέσα στους επόμενους 12 μήνες.

Η δεύτερη έχει μεγάλο μέρος του χρέους της να λήγει σταδιακά σε 10, 20 και 30 χρόνια.

Η δεύτερη μπορεί να βρίσκεται σε πολύ πιο άνετη θέση.

Το συνολικό ποσό είναι ίδιο.

Η δομή του χρέους όμως είναι εντελώς διαφορετική.

Το επιτόκιο μπορεί να είναι σημαντικότερο από το συνολικό χρέος

Ένα κράτος με χρέος 150% του ΑΕΠ αλλά πολύ χαμηλό μέσο επιτόκιο μπορεί να πληρώνει μικρότερο ποσοστό των εσόδων του σε τόκους από μια χώρα με χαμηλότερο χρέος αλλά πολύ ακριβότερο δανεισμό.

Για αυτό οι οικονομολόγοι δεν κοιτάζουν μόνο το συνολικό χρέος.

Παρακολουθούν και τις δαπάνες εξυπηρέτησης.

Δηλαδή πόσα χρήματα χρειάζονται κάθε χρόνο για τόκους και λήξεις.

Τι συμβαίνει όταν ανεβαίνουν τα επιτόκια;

Το υπάρχον χρέος σταθερού επιτοκίου δεν γίνεται απαραίτητα αμέσως ακριβότερο.

Το πρόβλημα εμφανίζεται σταδιακά.

Καθώς παλαιότερα ομόλογα λήγουν, πρέπει να αντικατασταθούν με νέα.

Εάν τα νέα επιτόκια είναι πολύ υψηλότερα, το μέσο κόστος του δημόσιου χρέους αρχίζει να ανεβαίνει.

Όσο περισσότερες λήξεις υπάρχουν σύντομα, τόσο γρηγορότερα περνούν τα υψηλότερα επιτόκια στον κρατικό προϋπολογισμό.

Γιατί η οικονομική ανάπτυξη βοηθά τόσο πολύ;

Επειδή αυξάνει τον παρονομαστή του λόγου χρέους προς ΑΕΠ.

Αν το χρέος παραμένει σταθερό αλλά η οικονομία μεγαλώνει, το χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ μειώνεται.

Παράλληλα μια μεγαλύτερη οικονομία μπορεί να δημιουργεί υψηλότερα φορολογικά έσοδα.

Γι’ αυτό η ανάπτυξη είναι ένας από τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους σταθεροποίησης του δημόσιου χρέους.

Ένα παράδειγμα

Χώρα Α:

Χρέος: 100 δισ.

ΑΕΠ: 100 δισ.

Χρέος/ΑΕΠ: 100%.

Μερικά χρόνια αργότερα το χρέος παραμένει 100 δισ., αλλά το ονομαστικό ΑΕΠ έχει αυξηθεί στα 125 δισ.

Ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ πέφτει στο 80%.

Η χώρα δεν αποπλήρωσε ούτε ένα ευρώ από το συνολικό χρέος.

Κι όμως ο δείκτης βελτιώθηκε σημαντικά.

Μπορεί ο πληθωρισμός να μειώσει το βάρος του χρέους;

Σε ορισμένες συνθήκες, ναι.

Εάν το χρέος είναι σε ονομαστικούς όρους και το ονομαστικό ΑΕΠ αυξάνεται λόγω πραγματικής ανάπτυξης και πληθωρισμού, ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ μπορεί να μειωθεί.

Επιπλέον, το πραγματικό βάρος ενός παλαιού ομολόγου σταθερής ονομαστικής αξίας μπορεί να διαβρωθεί από τον πληθωρισμό.

Υπάρχει όμως παγίδα.

Οι επενδυτές δεν αγνοούν τον πληθωρισμό.

Μπορεί να απαιτήσουν υψηλότερες αποδόσεις στα νέα ομόλογα.

Άρα ο πληθωρισμός δεν αποτελεί δωρεάν λύση.

Τι είναι το πρωτογενές πλεόνασμα;

Ο κρατικός προϋπολογισμός μπορεί να εξεταστεί πριν από τις πληρωμές τόκων.

Εάν τα κρατικά έσοδα είναι μεγαλύτερα από τις πρωτογενείς δαπάνες, υπάρχει πρωτογενές πλεόνασμα.

Εάν είναι μικρότερα, υπάρχει πρωτογενές έλλειμμα.

Το πρωτογενές αποτέλεσμα έχει μεγάλη σημασία για τη δυναμική του χρέους.

Μια χώρα που έχει σταθερά μεγάλα πρωτογενή ελλείμματα χρειάζεται συνεχώς περισσότερο νέο δανεισμό.

Μπορεί μια χώρα να μειώσει το χρέος μόνο με φόρους;

Θεωρητικά θα μπορούσε να αυξήσει σημαντικά τα έσοδα και να χρησιμοποιήσει τα πλεονάσματα για αποπληρωμές.

Στην πράξη όμως οι υπερβολικά υψηλοί φόροι μπορούν να επιβαρύνουν την οικονομική δραστηριότητα.

Να μειώσουν επενδύσεις.

Κατανάλωση.

Κίνητρα εργασίας.

Και τελικά ακόμη και την ανάπτυξη των φορολογικών εσόδων.

Η δημοσιονομική πολιτική λοιπόν χρειάζεται ισορροπία.

Και αν κόψει δραστικά τις δαπάνες;

Το ίδιο πρόβλημα εμφανίζεται από την άλλη πλευρά.

Οι περικοπές μπορούν να μειώσουν το έλλειμμα.

Εάν όμως είναι πολύ μεγάλες και πολύ γρήγορες, μπορούν να μειώσουν τη συνολική ζήτηση και να οδηγήσουν σε ύφεση.

Εάν το ΑΕΠ πέσει έντονα, ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ μπορεί ακόμη και να αυξηθεί παρά τις περικοπές.

Αυτό είναι ένα από τα μεγάλα παράδοξα της δημοσιονομικής προσαρμογής.

Τι είναι η λιτότητα;

Ο όρος χρησιμοποιείται για πολιτικές που στοχεύουν στη μείωση των δημοσιονομικών ελλειμμάτων μέσω:

περιορισμού κρατικών δαπανών,

αύξησης φόρων,

ή συνδυασμού των δύο.

Οι υποστηρικτές τονίζουν την ανάγκη αποκατάστασης της δημοσιονομικής αξιοπιστίας.

Οι επικριτές επισημαίνουν ότι η υπερβολικά απότομη προσαρμογή σε μια ήδη αδύναμη οικονομία μπορεί να βαθύνει την ύφεση και την ανεργία.

Το αποτέλεσμα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις συνθήκες κάθε οικονομίας.

Πότε ξεκινά μια κρίση δημόσιου χρέους;

Συνήθως όχι επειδή κάποιος παρατηρεί ξαφνικά ότι το χρέος είναι μεγάλο.

Το κρίσιμο σημείο έρχεται όταν οι επενδυτές αρχίζουν να αμφιβάλλουν αν θα πάρουν πίσω τα χρήματά τους.

Τότε απαιτούν μεγαλύτερα επιτόκια.

Το υψηλότερο επιτόκιο κάνει το χρέος δυσκολότερο να εξυπηρετηθεί.

Η ανησυχία αυξάνεται.

Οι αποδόσεις ανεβαίνουν περισσότερο.

Και μπορεί να δημιουργηθεί ένας επικίνδυνος αυτοτροφοδοτούμενος κύκλος.

Τι σημαίνει όταν μια χώρα “χάνει την πρόσβαση στις αγορές”;

Σημαίνει ότι ο δανεισμός έχει γίνει τόσο ακριβός ή τόσο δύσκολος ώστε η κυβέρνηση δεν μπορεί πρακτικά να χρηματοδοτηθεί με φυσιολογικό τρόπο μέσω νέων εκδόσεων.

Τότε μπορεί να χρειαστεί:

εξωτερική οικονομική βοήθεια,

δάνεια από διεθνείς οργανισμούς,

αναδιάρθρωση χρέους,

ή άλλες έκτακτες παρεμβάσεις.

Αυτό είναι πολύ διαφορετικό από μια συνηθισμένη περίοδο υψηλότερων αποδόσεων.

Τι είναι η αναδιάρθρωση χρέους;

Είναι η αλλαγή των όρων του υπάρχοντος χρέους.

Μπορεί να περιλαμβάνει:

παράταση λήξεων,

μείωση επιτοκίων,

ανταλλαγή παλαιών ομολόγων με νέα,

ή ακόμη και μείωση της ονομαστικής αξίας που θα αποπληρωθεί.

Η τελευταία περίπτωση είναι γνωστή ως «κούρεμα».

Στόχος είναι να γίνει το χρέος περισσότερο βιώσιμο.

Τι σημαίνει κρατική χρεοκοπία;

Μια κρατική χρεοκοπία ή sovereign default συμβαίνει όταν ένα κράτος δεν εκπληρώνει τις οικονομικές του υποχρεώσεις σύμφωνα με τους συμφωνημένους όρους.

Δεν σημαίνει ότι η χώρα εξαφανίζεται.

Οι δρόμοι δεν κλείνουν αυτομάτως.

Το κράτος συνεχίζει να υπάρχει.

Αλλά οι οικονομικές συνέπειες μπορούν να είναι πολύ σοβαρές.

Πρόσβαση σε χρηματοδότηση.

Τραπεζικό σύστημα.

Επενδύσεις.

Νόμισμα.

Εμπιστοσύνη.

Όλα μπορούν να επηρεαστούν.

Μπορεί ένα κράτος απλώς να τυπώσει χρήματα και να πληρώσει;

Αυτή είναι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες ερωτήσεις.

Μια χώρα που ελέγχει το δικό της νόμισμα έχει διαφορετικές δυνατότητες από μια χώρα που χρησιμοποιεί νόμισμα το οποίο δεν ελέγχει αποκλειστικά.

Θεωρητικά, μια κυβέρνηση με χρέος στο δικό της νόμισμα έχει μεγαλύτερη νομισματική ευελιξία.

Αλλά η δημιουργία τεράστιων ποσοτήτων χρήματος για χρηματοδότηση δαπανών μπορεί να οδηγήσει σε:

υψηλό πληθωρισμό,

κατάρρευση της συναλλαγματικής ισοτιμίας,

φυγή κεφαλαίων,

και απώλεια εμπιστοσύνης.

Άρα ούτε εδώ υπάρχει δωρεάν χρήμα.

Γιατί η Ευρωζώνη είναι διαφορετική;

Οι χώρες της Ευρωζώνης χρησιμοποιούν κοινό νόμισμα.

Το ευρώ.

Αλλά κάθε κυβέρνηση εκδίδει το δικό της δημόσιο χρέος.

Η νομισματική πολιτική καθορίζεται από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.

Μια εθνική κυβέρνηση δεν μπορεί μόνη της να αποφασίσει να δημιουργήσει ευρώ για να αποπληρώσει το χρέος της.

Αυτό αποτελεί θεμελιώδη διαφορά από χώρες που έχουν πλήρη εθνικό έλεγχο του νομίσματός τους.

Ποιος είναι ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας;

Η ΕΚΤ έχει ως βασικό στόχο τη σταθερότητα των τιμών.

Παράλληλα, οι αποφάσεις νομισματικής πολιτικής επηρεάζουν βαθιά τις αγορές κρατικών ομολόγων.

Τα βασικά επιτόκια επηρεάζουν το γενικό κόστος χρήματος.

Τα προγράμματα αγοράς τίτλων που έχουν χρησιμοποιηθεί σε διαφορετικές περιόδους μπορούν επίσης να επηρεάσουν τη ζήτηση και τις αποδόσεις των ομολόγων.

Η σχέση μεταξύ νομισματικής πολιτικής και δημόσιου χρέους είναι επομένως εξαιρετικά σημαντική.

Τι είναι η πιστοληπτική αξιολόγηση μιας χώρας;

Οίκοι αξιολόγησης εξετάζουν την ικανότητα και προθυμία ενός κράτους να εξυπηρετεί τις υποχρεώσεις του.

Η αξιολόγηση βασίζεται σε πολλούς παράγοντες.

Δημόσια οικονομικά.

Ανάπτυξη.

Θεσμοί.

Εξωτερικές ανισορροπίες.

Πολιτικοί κίνδυνοι.

Ιστορικό πληρωμών.

Οι αξιολογήσεις μπορούν να επηρεάσουν το ποιοι επενδυτές μπορούν να αγοράσουν ομόλογα και με ποιο κόστος χρηματοδοτείται μια χώρα.

Τι σημαίνει “επενδυτική βαθμίδα”;

Η επενδυτική βαθμίδα είναι μια κατηγορία πιστοληπτικής αξιολόγησης που υποδηλώνει ότι το χρέος θεωρείται από τον συγκεκριμένο οίκο ότι βρίσκεται πάνω από ένα καθορισμένο επίπεδο πιστωτικού κινδύνου.

Έχει σημασία επειδή ορισμένα μεγάλα επενδυτικά χαρτοφυλάκια έχουν κανόνες που περιορίζουν τις επενδύσεις σε τίτλους χαμηλότερης αξιολόγησης.

Άρα μια αναβάθμιση μπορεί να διευρύνει τη βάση πιθανών επενδυτών.

Το δημόσιο χρέος είναι πάντα κακό;

Όχι.

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο.

Ο δανεισμός μπορεί να χρησιμοποιηθεί για παραγωγικές επενδύσεις.

Σιδηρόδρομοι.

Ενεργειακά δίκτυα.

Νοσοκομεία.

Ψηφιακές υποδομές.

Παιδεία.

Έρευνα.

Ένα έργο που αυξάνει την παραγωγικότητα της οικονομίας για δεκαετίες μπορεί να δικαιολογεί την κατανομή του κόστους του σε πολλές γενιές μέσω δανεισμού.

Το ερώτημα είναι πού πηγαίνουν τα δανεικά

Δύο χώρες μπορούν να δανειστούν το ίδιο ποσό.

Η πρώτη επενδύει σε υποδομές που αυξάνουν την παραγωγικότητα.

Η δεύτερη χρησιμοποιεί τα χρήματα για μόνιμες δαπάνες χωρίς αντίστοιχη αύξηση μελλοντικών εσόδων ή παραγωγής.

Μετά από δέκα χρόνια μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετικές δυνατότητες εξυπηρέτησης του χρέους.

Δεν έχει σημασία μόνο πόσο δανείζεται μια χώρα.

Έχει σημασία και γιατί δανείζεται.

Γιατί οι κυβερνήσεις δανείζονται σε μεγάλες κρίσεις;

Επειδή σε μια μεγάλη ύφεση τα φορολογικά έσοδα πέφτουν την ίδια στιγμή που οι ανάγκες αυξάνονται.

Ανεργία.

Υγειονομικές δαπάνες.

Επιδοτήσεις.

Στήριξη επιχειρήσεων.

Ενεργειακές παρεμβάσεις.

Εάν μια κυβέρνηση προσπαθήσει να ισοσκελίσει αμέσως τον προϋπολογισμό αυξάνοντας δραστικά φόρους ή μειώνοντας δαπάνες, μπορεί να επιδεινώσει την ύφεση.

Γι’ αυτό ο δημόσιος δανεισμός λειτουργεί συχνά ως μηχανισμός απορρόφησης μεγάλων οικονομικών σοκ.

Το χρέος μπορεί να προστατεύσει και τις επόμενες γενιές

Ακούμε συχνά ότι κάθε δημόσιο χρέος «φορτώνεται στα παιδιά μας».

Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.

Οι επόμενες γενιές κληρονομούν τις υποχρεώσεις.

Κληρονομούν όμως και τα περιουσιακά στοιχεία και την οικονομία που δημιουργήθηκαν.

Εάν ο δανεισμός χρηματοδότησε ένα δίκτυο μεταφορών που αυξάνει την παραγωγικότητα για 50 χρόνια, οι μελλοντικοί πολίτες κληρονομούν και το έργο.

Το πραγματικό ζήτημα είναι η ποιότητα της δημόσιας δαπάνης.

Υπάρχει περίπτωση μια χώρα να έχει υπερβολικά λίγο χρέος;

Ακούγεται παράξενο, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις η υπερβολική αποφυγή δημόσιων επενδύσεων μπορεί επίσης να έχει κόστος.

Αν μια κυβέρνηση αρνείται να δανειστεί ακόμη και για εξαιρετικά αποδοτικά έργα, μπορεί να αφήσει:

κακές υποδομές,

χαμηλή παραγωγικότητα,

ανεπαρκή εκπαίδευση,

ενεργειακά προβλήματα.

Ο στόχος δεν είναι απαραίτητα «μηδενικό χρέος».

Είναι βιώσιμα δημόσια οικονομικά και αποτελεσματική χρήση των πόρων.

Γιατί η Ιαπωνία μπορεί να έχει πολύ υψηλό χρέος χωρίς κλασική κρίση;

Η Ιαπωνία αποτελεί συχνά παράδειγμα του γιατί το ποσοστό χρέους προς ΑΕΠ από μόνο του δεν αρκεί.

Η χώρα έχει για πολλά χρόνια εξαιρετικά υψηλό δημόσιο χρέος σε σχέση με το ΑΕΠ.

Όμως υπάρχουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά:

ισχυρή εγχώρια χρηματοδοτική βάση,

χρέος στο δικό της νόμισμα,

μεγάλη εγχώρια αγορά ομολόγων,

κεντρική τράπεζα με σημαντικό ρόλο,

ισχυροί θεσμοί.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το χρέος της είναι χωρίς κόστος ή κίνδυνο.

Δείχνει όμως ότι η βιωσιμότητα δεν μπορεί να κριθεί από έναν αριθμό.

Γιατί το αμερικανικό δημόσιο χρέος έχει παγκόσμια σημασία;

Οι Ηνωμένες Πολιτείες εκδίδουν χρέος σε δολάρια, το σημαντικότερο διεθνές αποθεματικό νόμισμα.

Τα αμερικανικά κρατικά ομόλογα αποτελούν βασικό περιουσιακό στοιχείο για:

κεντρικές τράπεζες,

επενδυτικά funds,

τράπεζες,

ασφαλιστικές,

θεσμικούς επενδυτές.

Έτσι οι αποδόσεις τους επηρεάζουν το κόστος χρήματος σε ολόκληρο τον κόσμο.

Το δημόσιο χρέος μιας μεγάλης οικονομίας μπορεί επομένως να αποτελεί ταυτόχρονα υποχρέωση για το κράτος και βασικό χρηματοοικονομικό περιουσιακό στοιχείο για την παγκόσμια οικονομία.

Το χρέος κάποιου είναι περιουσία κάποιου άλλου

Αυτή είναι μια απλή αλλά σημαντική οικονομική αρχή.

Ένα κρατικό ομόλογο είναι χρέος για την κυβέρνηση.

Για τον επενδυτή όμως είναι περιουσιακό στοιχείο.

Μια ασφαλιστική εταιρεία μπορεί να το χρησιμοποιεί για να καλύψει μακροχρόνιες υποχρεώσεις.

Ένα συνταξιοδοτικό ταμείο για να δημιουργεί εισόδημα.

Μια τράπεζα ως μέρος του χαρτοφυλακίου ρευστότητάς της.

Γι’ αυτό τα κρατικά ομόλογα είναι βαθιά ενσωματωμένα στο χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Μπορεί μια χώρα να ξεχρεώσει πραγματικά;

Ναι, μπορεί να μειώσει δραστικά ή ακόμη και θεωρητικά να μηδενίσει το χρέος της.

Αλλά για μεγάλες σύγχρονες οικονομίες αυτό συνήθως δεν αποτελεί τον βασικό στόχο.

Πιο συχνός στόχος είναι:

σταθεροποίηση του λόγου χρέους προς ΑΕΠ,

μείωση του κόστους εξυπηρέτησης,

μακρύτερες λήξεις,

αξιόπιστα δημόσια οικονομικά,

και ανάπτυξη ταχύτερη από τη δυναμική του χρέους.

Η πιο σημαντική εξίσωση είναι ουσιαστικά απλή

Η δυναμική του χρέους επηρεάζεται έντονα από τρία πράγματα:

το επιτόκιο, την ανάπτυξη και το δημοσιονομικό αποτέλεσμα.

Εάν η οικονομία αναπτύσσεται γρήγορα και το κόστος δανεισμού παραμένει σχετικά χαμηλό, ένα μεγάλο χρέος μπορεί να γίνει ευκολότερο να διαχειριστεί.

Εάν η ανάπτυξη είναι χαμηλή, τα επιτόκια υψηλά και υπάρχουν συνεχή μεγάλα ελλείμματα, το χρέος μπορεί να αυξάνεται πολύ γρήγορα.

Η εμπιστοσύνη είναι ίσως το μεγαλύτερο περιουσιακό στοιχείο ενός κράτους

Ένα κράτος δεν δανείζεται μόνο επειδή έχει φορολογικά έσοδα.

Δανείζεται επειδή οι επενδυτές πιστεύουν ότι οι θεσμοί του θα συνεχίσουν να λειτουργούν και οι υποχρεώσεις του θα εξυπηρετούνται.

Η εμπιστοσύνη μπορεί να χτίζεται για δεκαετίες.

Και μπορεί να χαθεί πολύ γρήγορα.

Γι’ αυτό η δημοσιονομική αξιοπιστία έχει τεράστια οικονομική αξία, ακόμη κι αν δεν εμφανίζεται ως αριθμός σε έναν κρατικό ισολογισμό.

Συμπέρασμα

Το δημόσιο χρέος ακούγεται συχνά σαν ένας τεράστιος λογαριασμός που κάποια στιγμή πρέπει να πληρωθεί ολόκληρος.

Δεν λειτουργεί έτσι.

Τα κράτη δανείζονται.

Εκδίδουν ομόλογα.

Πληρώνουν τόκους.

Αποπληρώνουν λήξεις.

Εκδίδουν νέα ομόλογα.

Και αναχρηματοδοτούν το χρέος τους ξανά και ξανά.

Ένα μεγάλο δημόσιο χρέος δεν σημαίνει αυτόματα οικονομική καταστροφή.

Ούτε όμως είναι αδιάφορο.

Το κρίσιμο είναι αν η οικονομία μπορεί να το υποστηρίζει.

Πόσο κοστίζει;

Πότε λήγει;

Σε ποιο νόμισμα είναι;

Ποιος το κατέχει;

Πόσο γρήγορα αναπτύσσεται η οικονομία;

Και πόση εμπιστοσύνη έχουν οι επενδυτές ότι το κράτος θα συνεχίσει να πληρώνει;

Τελικά, λοιπόν, το βασικό ερώτημα δεν είναι:

«Πότε μια χώρα θα ξεχρεώσει;»

Είναι:

«Μπορεί η οικονομία της να μεγαλώνει αρκετά ώστε το χρέος να παραμένει διαχειρίσιμο;»

Και αυτή η διαφορά εξηγεί γιατί χώρες μπορούν να χρωστούν δισεκατομμύρια ή τρισεκατομμύρια για δεκαετίες χωρίς να χρειάζεται ποτέ να φτάσουν στο μηδέν.

Τι είναι το δημόσιο χρέος;

Είναι οι συσσωρευμένες οικονομικές υποχρεώσεις του δημόσιου τομέα από δανεισμό και άλλες υποχρεώσεις που περιλαμβάνονται στον εκάστοτε επίσημο ορισμό του χρέους.

Σε ποιον χρωστά μια χώρα;

Σε κατόχους των ομολόγων και άλλων υποχρεώσεών της, όπως τράπεζες, επενδυτικά και συνταξιοδοτικά ταμεία, ασφαλιστικές εταιρείες, ιδιώτες, θεσμούς και άλλους επενδυτές.

Πρέπει μια χώρα κάποτε να μηδενίσει το δημόσιο χρέος της;

Όχι. Τα κράτη μπορούν να αναχρηματοδοτούν το χρέος τους εκδίδοντας νέους τίτλους όταν λήγουν οι παλαιότεροι. Το βασικό ζήτημα είναι αν το χρέος παραμένει βιώσιμο.

Πότε το δημόσιο χρέος γίνεται επικίνδυνο;

Όταν το κόστος εξυπηρέτησης γίνεται υπερβολικό, οι χρηματοδοτικές ανάγκες είναι μεγάλες ή οι επενδυτές χάνουν την εμπιστοσύνη τους στην ικανότητα του κράτους να εξυπηρετεί τις υποχρεώσεις του.

Τι σημαίνει χρέος 100% του ΑΕΠ;

Σημαίνει ότι η ονομαστική αξία του δημόσιου χρέους είναι περίπου ίση με την ετήσια οικονομική παραγωγή της χώρας. Δεν σημαίνει ότι ολόκληρο το ΑΕΠ πρέπει να χρησιμοποιηθεί για την αποπληρωμή του.

Μπορεί μια κυβέρνηση να τυπώσει χρήματα για να πληρώσει το χρέος;

Η απάντηση εξαρτάται από το νομισματικό καθεστώς και το νόμισμα του χρέους. Ακόμη και όπου υπάρχει μεγαλύτερη νομισματική ευελιξία, η υπερβολική δημιουργία χρήματος μπορεί να προκαλέσει πληθωρισμό και σοβαρή απώλεια εμπιστοσύνης.

Γιατί μια κυβέρνηση δανείζεται αντί να αυξήσει απλώς τους φόρους;

Ο δανεισμός επιτρέπει τη χρηματοδότηση μεγάλων επενδύσεων και την αντιμετώπιση κρίσεων χωρίς όλο το κόστος να επιβαρύνει άμεσα τους σημερινούς φορολογούμενους. Η υπερβολική εξάρτηση από τον δανεισμό, όμως, μπορεί να δημιουργήσει μελλοντικά προβλήματα.

Πηγές & References

• International Monetary Fund – Fiscal Policy & Public Debt
• World Bank – International Debt Statistics
• European Commission – Economic and Fiscal Governance
• European Central Bank – Monetary Policy
• Eurostat – Government Finance Statistics
• OECD – Government Debt
• Bank for International Settlements
• Bank of Greece