Πώς Λειτουργεί Πραγματικά ο ΟΗΕ: Ποιος Αποφασίζει για Πολέμους, Κυρώσεις και Διεθνείς Κρίσεις

Κάθε φορά που ξεσπά ένας μεγάλος πόλεμος ή μια σοβαρή διεθνής κρίση, μία ερώτηση επανέρχεται:

«Γιατί δεν κάνει κάτι ο ΟΗΕ;»

Η απάντηση είναι πολύ πιο σύνθετη από όσο φαίνεται.

Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών δεν είναι μια παγκόσμια κυβέρνηση που μπορεί να διατάξει τα κράτη να σταματήσουν έναν πόλεμο.

Δεν διαθέτει έναν παγκόσμιο στρατό που μπορεί να χρησιμοποιήσει όποτε επιθυμεί.

Και, κυρίως, οι σημαντικότερες αποφάσεις για τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις ίδιες τις μεγάλες δυνάμεις.

Στην καρδιά του συστήματος βρίσκεται ένας θεσμός που εμφανίζεται συνεχώς στις μεγαλύτερες διεθνείς κρίσεις:

το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ.

Για να καταλάβουμε γιατί ο ΟΗΕ κάποιες φορές μπορεί να κινητοποιήσει τη διεθνή κοινότητα και άλλες φορές μοιάζει σχεδόν παράλυτος, πρέπει πρώτα να καταλάβουμε πώς δημιουργήθηκε.

Γιατί δημιουργήθηκε ο ΟΗΕ;

Ο ΟΗΕ ιδρύθηκε το 1945, μετά την καταστροφή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Η βασική ιδέα ήταν η δημιουργία ενός διεθνούς συστήματος μέσα στο οποίο τα κράτη θα μπορούσαν να συνεργάζονται και να επιλύουν διαφορές χωρίς να καταφεύγουν στον πόλεμο.

Ο ΟΗΕ δημιουργήθηκε με τέσσερις βασικούς σκοπούς:

• Τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας
• Την ανάπτυξη φιλικών σχέσεων μεταξύ των κρατών
• Τη διεθνή συνεργασία
• Την προώθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων

Σήμερα αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς της διεθνούς πολιτικής.

Πόσες χώρες συμμετέχουν στον ΟΗΕ;

Ο ΟΗΕ διαθέτει 193 κράτη-μέλη.

Αυτό σημαίνει ότι σχεδόν όλες οι διεθνώς αναγνωρισμένες χώρες του κόσμου συμμετέχουν στον οργανισμό.

Κάθε κράτος, ανεξάρτητα από το μέγεθος ή την οικονομική του δύναμη, διαθέτει μία ψήφο στη Γενική Συνέλευση.

Θεωρητικά λοιπόν μια μικρή χώρα έχει εκεί την ίδια ψήφο με μια παγκόσμια υπερδύναμη.

Όμως η πραγματική ισορροπία ισχύος γίνεται πολύ διαφορετική όταν φτάσουμε στο Συμβούλιο Ασφαλείας.

Τι είναι η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ;

Η Γενική Συνέλευση αποτελεί το βασικό αντιπροσωπευτικό όργανο του ΟΗΕ.

Εκεί συμμετέχουν όλα τα κράτη-μέλη.

Οι κυβερνήσεις μπορούν να συζητούν:

• Διεθνείς συγκρούσεις
• Ανθρώπινα δικαιώματα
• Ανάπτυξη
• Περιβάλλον
• Ανθρωπιστικές κρίσεις
• Παγκόσμια συνεργασία

Οι αποφάσεις της Γενικής Συνέλευσης έχουν σημαντικό πολιτικό και διπλωματικό βάρος.

Ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις δεν έχουν την ίδια δεσμευτική ισχύ που μπορεί να έχουν αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Το πραγματικό κέντρο ισχύος: το Συμβούλιο Ασφαλείας

Όταν υπάρχει ζήτημα διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας, το ενδιαφέρον στρέφεται συνήθως στο Συμβούλιο Ασφαλείας.

Αποτελείται από 15 κράτη.

Τα δέκα εκλέγονται για περιορισμένη θητεία.

Τα υπόλοιπα πέντε είναι μόνιμα.

Και εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά ολόκληρου του διεθνούς συστήματος.

Ποιες είναι οι πέντε μόνιμες χώρες;

Τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας είναι:

• Η Κίνα
• Η Γαλλία
• Η Ρωσία
• Το Ηνωμένο Βασίλειο
• Οι Ηνωμένες Πολιτείες

Η ιδιαίτερη θέση τους προέρχεται σε μεγάλο βαθμό από τη διεθνή τάξη που δημιουργήθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Οι πέντε αυτές χώρες διαθέτουν ένα εξαιρετικά ισχυρό εργαλείο.

Το δικαίωμα βέτο.

Τι ακριβώς είναι το βέτο;

Σε σημαντικές αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας δεν αρκεί απλώς να υπάρχει η απαιτούμενη πλειοψηφία.

Ένα αρνητικό ψήφισμα από ένα μόνιμο μέλος μπορεί να εμποδίσει την υιοθέτηση μιας ουσιαστικής απόφασης.

Με απλά λόγια:

μία μεγάλη δύναμη μπορεί να σταματήσει μια απόφαση ακόμη και εάν πολλές άλλες χώρες την υποστηρίζουν.

Αυτό είναι το περίφημο veto.

Γιατί δόθηκε τόσο μεγάλη δύναμη σε πέντε χώρες;

Η απάντηση βρίσκεται στο 1945.

Οι δημιουργοί του μεταπολεμικού συστήματος γνώριζαν ότι ένας διεθνής οργανισμός δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει αποτελεσματικά εάν οι ισχυρότερες χώρες βρίσκονταν συνεχώς απέναντί του.

Το σύστημα σχεδιάστηκε επομένως έτσι ώστε οι μεγάλες δυνάμεις να παραμείνουν μέσα στον οργανισμό.

Το τίμημα ήταν ότι απέκτησαν ιδιαίτερα ισχυρή θέση στη διαδικασία λήψης αποφάσεων.

Γιατί το βέτο προκαλεί τόσο μεγάλη κριτική;

Επειδή ο κόσμος του 21ου αιώνα είναι πολύ διαφορετικός από τον κόσμο του 1945.

Η παγκόσμια οικονομία άλλαξε.

Νέες δυνάμεις αναδείχθηκαν.

Ο πληθυσμός πολλών περιοχών αυξήθηκε εντυπωσιακά.

Και δεκάδες σημερινά κράτη δεν υπήρχαν ως ανεξάρτητες χώρες όταν δημιουργήθηκε ο ΟΗΕ.

Έτσι δημιουργείται το ερώτημα:

Μπορεί ένα σύστημα που σχεδιάστηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο να εκπροσωπεί πλήρως τις ισορροπίες του σημερινού κόσμου;

Γιατί ο ΟΗΕ δεν μπορεί απλώς να σταματήσει έναν πόλεμο;

Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο σημείο παρεξήγησης.

Ο ΟΗΕ βασίζεται στα κράτη-μέλη του.

Δεν βρίσκεται «πάνω» από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές δυνάμεις με τον τρόπο που μια εθνική κυβέρνηση βρίσκεται πάνω από διαφορετικές τοπικές αρχές.

Εάν οι μεγάλες δυνάμεις συμφωνούν, το Συμβούλιο Ασφαλείας μπορεί να αποκτήσει σημαντικές δυνατότητες δράσης.

Εάν όμως συγκρούονται μεταξύ τους, η λήψη αποφάσεων μπορεί να γίνει εξαιρετικά δύσκολη.

Τι κυρώσεις μπορεί να επιβάλει;

Το Συμβούλιο Ασφαλείας μπορεί, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να υιοθετήσει κυρώσεις.

Αυτές μπορεί να περιλαμβάνουν:

• Οικονομικούς περιορισμούς
• Πάγωμα περιουσιακών στοιχείων
• Ταξιδιωτικές απαγορεύσεις
• Εμπάργκο όπλων
• Άλλα στοχευμένα μέτρα

Ο στόχος είναι να ασκηθεί πίεση χωρίς να απαιτείται απαραίτητα στρατιωτική δράση.

Έχει ο ΟΗΕ δικό του στρατό;

Όχι με την έννοια ενός μόνιμου παγκόσμιου στρατού.

Οι ειρηνευτικές αποστολές αποτελούνται από προσωπικό που παρέχουν κράτη-μέλη.

Οι γνωστοί «κυανόκρανοι» μπορούν να αναπτυχθούν σε περιοχές συγκρούσεων στο πλαίσιο συγκεκριμένων εντολών.

Οι αποστολές αυτές μπορεί να βοηθούν στην προστασία αμάχων, στην εφαρμογή ειρηνευτικών συμφωνιών και στη σταθεροποίηση περιοχών.

Δεν λειτουργούν όμως σαν ένας ανεξάρτητος στρατός που αποφασίζει μόνος του πού θα επέμβει.

Τι κάνει ο Γενικός Γραμματέας;

Ο Γενικός Γραμματέας είναι το πιο αναγνωρίσιμο δημόσιο πρόσωπο του οργανισμού.

Ο ρόλος του είναι πολιτικός, διοικητικός και διπλωματικός.

Μπορεί να:

• Μεσολαβεί σε κρίσεις
• Προωθεί διαπραγματεύσεις
• Αναδεικνύει διεθνή προβλήματα
• Συντονίζει τη λειτουργία του οργανισμού

Δεν έχει όμως την εξουσία ενός αρχηγού κράτους πάνω στα κράτη-μέλη.

ΟΗΕ και ανθρωπιστικές κρίσεις

Η δραστηριότητα των Ηνωμένων Εθνών δεν περιορίζεται στους πολέμους.

Ένα τεράστιο μέρος του συστήματος ασχολείται με ανθρωπιστικές και κοινωνικές προκλήσεις.

Οργανισμοί και προγράμματα του συστήματος του ΟΗΕ δραστηριοποιούνται σε θέματα όπως:

• Πρόσφυγες
• Παιδιά
• Επισιτιστική ασφάλεια
• Δημόσια υγεία
• Εκπαίδευση
• Ανάπτυξη
• Ανθρωπιστική βοήθεια

Αυτή η πλευρά της λειτουργίας του οργανισμού συχνά λαμβάνει λιγότερη δημοσιότητα από τις συνεδριάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Τι είναι το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης;

Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης αποτελεί το κύριο δικαιοδοτικό όργανο του ΟΗΕ.

Επιλύει νομικές διαφορές μεταξύ κρατών όταν υπάρχουν οι απαραίτητες προϋποθέσεις δικαιοδοσίας και εκδίδει γνωμοδοτήσεις για νομικά ζητήματα.

Δεν πρέπει να συγχέεται με το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, το οποίο αποτελεί διαφορετικό θεσμό.

Η διάκριση είναι σημαντική:

το ένα ασχολείται κυρίως με διαφορές μεταξύ κρατών, ενώ το άλλο μπορεί να ασχοληθεί με την ατομική ποινική ευθύνη για συγκεκριμένα διεθνή εγκλήματα υπό τις προϋποθέσεις του δικού του καταστατικού.

Γιατί ο ΟΗΕ φαίνεται συχνά αδύναμος;

Υπάρχει μια θεμελιώδης αντίφαση.

Οι πολίτες περιμένουν από τον ΟΗΕ να επιλύει παγκόσμιες κρίσεις.

Ταυτόχρονα όμως ο οργανισμός αποτελείται από κυρίαρχα κράτη που έχουν διαφορετικά συμφέροντα.

Όταν αυτά τα συμφέροντα συγκρούονται, η δυνατότητα συλλογικής δράσης περιορίζεται.

Με έναν τρόπο, ο ΟΗΕ αντικατοπτρίζει τις πραγματικές ισορροπίες της διεθνούς πολιτικής.

Η μάχη για τη μεταρρύθμιση του Συμβουλίου Ασφαλείας

Εδώ και χρόνια συζητείται η πιθανότητα μεταρρύθμισης του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Χώρες όπως η Ινδία, η Βραζιλία, η Γερμανία και η Ιαπωνία έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στις συζητήσεις για ευρύτερη εκπροσώπηση.

Παράλληλα, υπάρχει ισχυρή συζήτηση για μεγαλύτερη εκπροσώπηση της Αφρικής.

Το πρόβλημα είναι ότι οποιαδήποτε μεγάλη αλλαγή στη δομή του συστήματος απαιτεί εξαιρετικά δύσκολες πολιτικές συμφωνίες.

Ένας κόσμος που δεν μοιάζει πλέον με το 1945

Το 1945 η διεθνής πραγματικότητα ήταν εντελώς διαφορετική.

Σήμερα η Ασία διαθέτει τεράστιο οικονομικό και δημογραφικό βάρος.

Η Αφρική αποτελεί μια ήπειρο με αυξανόμενη γεωπολιτική σημασία.

Νέες οικονομικές δυνάμεις διεκδικούν μεγαλύτερο ρόλο.

Ταυτόχρονα οι μεγάλες παγκόσμιες προκλήσεις δεν περιορίζονται στους παραδοσιακούς πολέμους.

Υπάρχουν πλέον:

• Κυβερνοεπιθέσεις
• Κλιματική αλλαγή
• Τεχνητή νοημοσύνη
• Πανδημίες
• Ενεργειακές κρίσεις
• Μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών

Το διεθνές σύστημα καλείται επομένως να αντιμετωπίσει προβλήματα που οι ιδρυτές του ΟΗΕ δύσκολα θα μπορούσαν να έχουν προβλέψει.

Θα μπορούσε να υπάρξει κόσμος χωρίς ΟΗΕ;

Οι αδυναμίες του οργανισμού οδηγούν συχνά σε έντονη κριτική.

Υπάρχει όμως και η αντίθετη ερώτηση:

Τι θα συνέβαινε εάν δεν υπήρχε καθόλου ένας κοινός χώρος όπου σχεδόν όλες οι κυβερνήσεις του πλανήτη μπορούν να συναντηθούν;

Ακόμη και αντίπαλες χώρες μπορούν να βρίσκονται στην ίδια αίθουσα.

Μπορούν να επικοινωνούν μέσω διπλωματικών καναλιών.

Μπορούν να διαπραγματεύονται.

Και σε περιόδους μεγάλης έντασης, ακόμη και αυτή η δυνατότητα μπορεί να αποδειχθεί σημαντική.

Ο ΟΗΕ δεν είναι παγκόσμια κυβέρνηση

Αυτό αποτελεί ίσως το σημαντικότερο στοιχείο για την κατανόηση του οργανισμού.

Ο ΟΗΕ δεν κυβερνά τον κόσμο.

Αποτελεί ένα σύστημα μέσα στο οποίο τα κράτη προσπαθούν να συνεργαστούν.

Η αποτελεσματικότητά του επομένως εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το κατά πόσο οι ίδιες οι χώρες είναι διατεθειμένες να συνεργαστούν.

Όταν υπάρχει συμφωνία μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, ο οργανισμός μπορεί να αποκτήσει σημαντική επιρροή.

Όταν υπάρχει βαθιά αντιπαράθεση, τα περιθώρια δράσης του μειώνονται.

Συμπέρασμα

Ο ΟΗΕ δημιουργήθηκε μέσα από τις στάχτες του πιο καταστροφικού πολέμου της ανθρώπινης ιστορίας με έναν εξαιρετικά φιλόδοξο στόχο:

να προσφέρει στα κράτη έναν μηχανισμό συνεργασίας που θα μπορούσε να μειώσει τον κίνδυνο νέων μεγάλων συγκρούσεων.

Περισσότερες από οκτώ δεκαετίες αργότερα, ο οργανισμός εξακολουθεί να βρίσκεται στο κέντρο της διεθνούς διπλωματίας.

Οι αδυναμίες του είναι πραγματικές.

Το βέτο μπορεί να μπλοκάρει αποφάσεις.

Οι μεγάλες δυνάμεις εξακολουθούν να διαθέτουν τεράστια επιρροή.

Και η διεθνής συνεργασία συχνά υποχωρεί μπροστά στα εθνικά συμφέροντα.

Όμως ίσως αυτό να αποκαλύπτει και κάτι βαθύτερο:

ο ΟΗΕ δεν είναι ανεξάρτητος από τον κόσμο στον οποίο λειτουργεί. Είναι, σε μεγάλο βαθμό, ο καθρέφτης του

Πόσα κράτη είναι μέλη του ΟΗΕ;

Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών έχει 193 κράτη-μέλη.

Ποιες χώρες έχουν δικαίωμα βέτο;

Τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας — Κίνα, Γαλλία, Ρωσία, Ηνωμένο Βασίλειο και Ηνωμένες Πολιτείες — διαθέτουν ειδική θέση στις ουσιαστικές αποφάσεις του Συμβουλίου.

Έχει ο ΟΗΕ δικό του στρατό;

Δεν διαθέτει έναν μόνιμο παγκόσμιο στρατό όπως ένα κράτος. Οι ειρηνευτικές επιχειρήσεις στελεχώνονται με προσωπικό που παρέχουν τα κράτη-μέλη.

Μπορεί ο ΟΗΕ να επιβάλει κυρώσεις;

Το Συμβούλιο Ασφαλείας μπορεί να υιοθετήσει κυρώσεις στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων που προβλέπει ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών.

Γιατί ο ΟΗΕ δεν σταματά όλους τους πολέμους;

Επειδή δεν αποτελεί παγκόσμια κυβέρνηση και η δυνατότητα δράσης του εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις αποφάσεις και τη συνεργασία των κρατών-μελών, ιδιαίτερα των μόνιμων μελών του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Μπορεί να αλλάξει το Συμβούλιο Ασφαλείας;

Ναι, θεσμικά είναι δυνατές αλλαγές, αλλά η μεταρρύθμιση του Χάρτη απαιτεί πολύ ευρεία διεθνή συμφωνία και τη συμμετοχή των μόνιμων μελών στη διαδικασία επικύρωσης.

Πηγές & References

• United Nations – Επίσημη ιστοσελίδα
• United Nations Security Council
• UN – Current Member States
• UN – Charter of the United Nations
• UN – General Assembly
• United Nations Peacekeeping
• International Court of Justice
• UN – Security Council Sanctions