Η γεωπολιτική της ενέργειας στην Ανατολική Μεσόγειο — αγωγοί, ΑΟΖ και συμμαχίες

Η Ανατολική Μεσόγειος βρίσκεται στο επίκεντρο μιας γεωπολιτικής αναδιάταξης που καθορίζεται από τα αποθέματα υδρογονανθράκων, τις διεκδικήσεις Αποκλειστικών Οικονομικών Ζωνών (ΑΟΖ) και τον ανταγωνισμό για ενεργειακούς αγωγούς. Η ενέργεια δεν αποτελεί απλώς οικονομικό αγαθό αλλά εργαλείο γεωπολιτικής επιρροής στην ευρύτερη περιοχή.

Τα ενεργειακά αποθέματα που αλλάζουν ισορροπίες

Οι ανακαλύψεις κοιτασμάτων φυσικού αερίου σε Αίγυπτο (Zohr), Ισραήλ (Leviathan, Tamar) και Κύπρο (Αφροδίτη, Γλαύκος) μετέτρεψαν την Ανατολική Μεσόγειο σε νέα ενεργειακή επαρχία. Τα εκτιμώμενα αποθέματα ξεπερνούν τα 3,5 τρισεκατομμύρια κυβικά μέτρα φυσικού αερίου.

Η γεωπολιτική σημασία αυτών των κοιτασμάτων υπερβαίνει την οικονομική αξία τους. Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η Ανατολική Μεσόγειος αντιπροσωπεύει μια πιθανή εναλλακτική πηγή φυσικού αερίου που θα μειώσει την εξάρτηση από τη Ρωσία.

Οι ΑΟΖ και η νομική διαμάχη

Ο καθορισμός των ΑΟΖ αποτελεί το πλέον εκρηκτικό ζήτημα στην περιοχή. Η Τουρκία αρνείται να αναγνωρίσει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) και διεκδικεί δικαιώματα βάσει δικής της ερμηνείας, αμφισβητώντας τις ελληνικές και κυπριακές ΑΟΖ.

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 για τη θαλάσσια δικαιοδοσία αμφισβήτησε ευθέως τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα στο νοτιοανατολικό Αιγαίο και την Κρήτη. Η Ελλάδα απάντησε με συμφωνίες οριοθέτησης με Αίγυπτο και Ιταλία, ενισχύοντας τη νομική της θέση.

Ο αγωγός EastMed και οι εναλλακτικές

Ο αγωγός EastMed σχεδιάστηκε ως υποθαλάσσιος αγωγός φυσικού αερίου από το Ισραήλ μέσω Κύπρου και Κρήτης προς Ελλάδα και Ιταλία. Ωστόσο, η αμερικανική απόσυρση της υποστήριξης το 2022 αμφισβήτησε τη βιωσιμότητα του έργου, κυρίως λόγω κόστους και χρονοδιαγράμματος.

Εναλλακτικές λύσεις περιλαμβάνουν τη μετατροπή σε αγωγό υδρογόνου (EastMed H2) και τη δημιουργία μονάδων υγροποίησης (LNG) στην Αίγυπτο για εξαγωγή μέσω τερματικών σταθμών. Η Αίγυπτος ήδη λειτουργεί ως ενεργειακός κόμβος με τις εγκαταστάσεις Idku και Damietta.

Ο ρόλος της Αιγύπτου και του Ισραήλ

Η Αίγυπτος αποτελεί τον πιο ώριμο ενεργειακό παίκτη στην περιοχή. Με τις δύο μονάδες υγροποίησης και τη στρατηγική θέση δίπλα στη Διώρυγα του Σουέζ, λειτουργεί ως φυσικός κόμβος εξαγωγής αιγυπτιακού, κυπριακού και ισραηλινού αερίου.

Το Ισραήλ έχει μετατραπεί από ενεργειακά εξαρτημένη χώρα σε εξαγωγέα φυσικού αερίου. Οι εξαγωγές προς Αίγυπτο και Ιορδανία ενίσχυσαν τις διπλωματικές σχέσεις, ενώ η ενεργειακή συνεργασία αποτελεί βασικό πυλώνα των Συμφωνιών Αβραάμ.

Η ελληνική στρατηγική

Η Ελλάδα επιδιώκει ρόλο ενεργειακού κόμβου μεταξύ Ανατολικής Μεσογείου και Ευρώπης. Ο σταθμός LNG στην Αλεξανδρούπολη (FSRU) αποτελεί στρατηγική υποδομή που ενισχύει τη διαφοροποίηση πηγών για ολόκληρα τα Βαλκάνια. Η διασύνδεση IGB (Ελλάδα-Βουλγαρία) συμπληρώνει αυτό το δίκτυο.

Στον τομέα των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, η Ελλάδα αξιοποιεί το ηλιακό και αιολικό δυναμικό της για τη μετάβαση στην πράσινη ενέργεια. Η παραγωγή πράσινου υδρογόνου αποτελεί μελλοντικό στοίχημα που θα μπορούσε να αντικαταστήσει μερικώς τον ρόλο του φυσικού αερίου.

Το East Mediterranean Gas Forum

Το East Mediterranean Gas Forum (EMGF), με έδρα το Κάιρο, ενσωματώνει Αίγυπτο, Ελλάδα, Κύπρο, Ισραήλ, Ιταλία, Ιορδανία, Παλαιστίνη και Γαλλία. Αποτελεί τον πρώτο περιφερειακό ενεργειακό οργανισμό στην Ανατολική Μεσόγειο και ενισχύει τη θεσμική συνεργασία σε ζητήματα εκμετάλλευσης και εμπορίας αερίου.

Ενέργεια, διπλωματία και νέες συμμαχίες στη Μεσόγειο

Η ενεργειακή γεωπολιτική στην Ανατολική Μεσόγειο θα συνεχίσει να διαμορφώνει συμμαχίες και αντιπαλότητες. Η μετάβαση στην πράσινη ενέργεια δεν αναιρεί αλλά μεταμορφώνει τον ρόλο των υδρογονανθράκων. Για την Ελλάδα, η πρόκληση είναι να αξιοποιήσει τη γεωγραφία της ως πλεονέκτημα σε μια περίοδο που η ενεργειακή ασφάλεια αναδεικνύεται σε κορυφαία προτεραιότητα για ολόκληρη την Ευρώπη.