Τι αλλάζει ο ευρωπαϊκός κανονισμός AI Act για τους καταναλωτές

Ο ευρωπαϊκός κανονισμός AI Act αποτελεί τη φιλοδοξότερη νομοθετική πρωτοβουλία παγκοσμίως για τη ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης. Με την πλήρη εφαρμογή του να ξεκινά σταδιακά από το 2025, εκατομμύρια Ευρωπαίοι καταναλωτές αποκτούν νέα δικαιώματα και προστασίες απέναντι σε αλγοριθμικές αποφάσεις που επηρεάζουν την καθημερινότητά τους.

Τι είναι ο AI Act και γιατί μας αφορά

Ο AI Act κατηγοριοποιεί τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης σε τέσσερα επίπεδα κινδύνου: μη αποδεκτός, υψηλός, περιορισμένος και ελάχιστος. Ανάλογα με το επίπεδο, επιβάλλονται διαφορετικές υποχρεώσεις διαφάνειας και ελέγχου.

Για τους πολίτες αυτό σημαίνει ότι δεν θα υπόκεινται πλέον σε αδιαφανείς αλγοριθμικές αποφάσεις χωρίς δυνατότητα ένστασης. Κάθε σύστημα AI υψηλού κινδύνου θα πρέπει να εξηγεί πώς κατέληξε στα αποτελέσματά του.

Απαγορεύσεις που προστατεύουν τους πολίτες

Ο κανονισμός απαγορεύει ρητά ορισμένες χρήσεις AI που θεωρούνται μη αποδεκτές. Ανάμεσά τους βρίσκεται η κοινωνική βαθμολόγηση (social scoring) πολιτών, η αναγνώριση συναισθημάτων σε χώρους εργασίας και σχολεία, καθώς και η βιομετρική αναγνώριση πραγματικού χρόνου σε δημόσιους χώρους.

Αυτές οι απαγορεύσεις τέθηκαν σε ισχύ από τον Φεβρουάριο 2025, καθιστώντας την Ευρώπη πρωτοπόρα στην προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων από αλγοριθμική κατάχρηση.

Διαφάνεια στα chatbots και στο AI-generated περιεχόμενο

Κάθε σύστημα AI που αλληλεπιδρά απευθείας με καταναλωτές θα πρέπει να αποκαλύπτει ξεκάθαρα ότι ο χρήστης επικοινωνεί με μηχανή. Αυτό αφορά chatbots εξυπηρέτησης, AI-generated κείμενα και εικόνες, καθώς και deepfakes.

Οι πλατφόρμες θα υποχρεούνται να επισημαίνουν με ετικέτα κάθε περιεχόμενο που δημιουργήθηκε ή τροποποιήθηκε σημαντικά από τεχνητή νοημοσύνη. Στόχος είναι η αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης.

Τι αλλάζει στις τράπεζες, ασφάλειες και προσλήψεις

Συστήματα AI που χρησιμοποιούνται για πιστοληπτική αξιολόγηση, ασφαλιστική τιμολόγηση ή αρχική αξιολόγηση βιογραφικών κατατάσσονται ως υψηλού κινδύνου. Αυτό σημαίνει υποχρεωτικούς ελέγχους αξιοπιστίας, ανθρώπινη εποπτεία και δικαίωμα εξήγησης για τον πολίτη.

Αν μια τράπεζα απορρίψει αίτηση δανείου βασιζόμενη σε αλγοριθμική απόφαση, ο αιτών θα μπορεί να ζητήσει αναλυτική εξήγηση. Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων και οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές θα εποπτεύουν τη συμμόρφωση.

Πρόστιμα και μηχανισμοί επιβολής

Ο AI Act προβλέπει πρόστιμα έως 35 εκατομμύρια ευρώ ή 7% του παγκόσμιου τζίρου για παραβάσεις σχετικές με απαγορευμένες πρακτικές. Για άλλες παραβιάσεις, τα πρόστιμα φτάνουν τα 15 εκατομμύρια ευρώ ή 3% του τζίρου.

Κάθε κράτος-μέλος ορίζει εθνική εποπτική αρχή. Στην Ελλάδα, αναμένεται η ανάθεση αρμοδιοτήτων στην Εθνική Επιτροπή Τηλεπικοινωνιών (ΕΕΤΤ) ή σε νεοσύστατο φορέα.

Πώς επηρεάζει τους Έλληνες καταναλωτές

Για τον μέσο Έλληνα καταναλωτή, ο AI Act φέρνει τρεις σημαντικές αλλαγές: δικαίωμα να γνωρίζει πότε αλληλεπιδρά με AI, δικαίωμα εξήγησης σε αλγοριθμικές αποφάσεις, και δικαίωμα καταγγελίας σε περίπτωση παράβασης.

Η Γενική Γραμματεία Καταναλωτή αναμένεται να ενημερώσει τους πολίτες για τα νέα δικαιώματά τους. Οργανώσεις καταναλωτών ήδη ζητούν εκστρατεία ενημέρωσης σε εθνικό επίπεδο.

Η Ευρώπη ως παγκόσμιο πρότυπο ρύθμισης AI

Όπως ο GDPR έθεσε παγκόσμιο πρότυπο για την προστασία δεδομένων, ο AI Act φιλοδοξεί να επαναλάβει το ίδιο στην τεχνητή νοημοσύνη. Εταιρείες εκτός Ευρώπης που δραστηριοποιούνται στην ευρωπαϊκή αγορά θα πρέπει να συμμορφωθούν πλήρως.

Η πλήρης εφαρμογή ολοκληρώνεται μέχρι τον Αύγουστο 2027. Μέχρι τότε, κάθε ελληνική επιχείρηση που αξιοποιεί AI οφείλει να αξιολογήσει τα συστήματά της και να εξασφαλίσει συμμόρφωση — ενώ κάθε πολίτης αποκτά ισχυρότερη θέση απέναντι στις αλγοριθμικές αποφάσεις που τον αφορούν.